Муқобила ба мисл
 | Ин мақола як навиштаи тавсифӣ дар бораи як мафҳуми фиқҳист ва наметавонад меъёре барои аъмоли динӣ бошад. Барои аъмоли динӣ ба манбаъҳои дигар муроҷиат намоед. |
| Бахше аз аҳкоми амалӣ ва фиқҳӣ |
|---|
 |
Муқобила ба мисл (форсӣ: مقابلهبهمثل) қоидаест, ки бар асоси он, дар сурати зулм ё таҷовуз нисбат ба шахс ё гурӯҳе, онон ҳақ доранд дар мақоми дифоъ, ба ҳамон миқдор ва дар ҳамон ҳадд, вокуниш нишон диҳанд. Ин қоида дар фиқҳи исломӣ, ба вижа дар боби қисос ва тафсири ояти эътидо, мавриди баҳс қарор гирифта ва фуруоти сершуморе аз он истихроҷ шудааст.
Бештари фақеҳони шиа, асли муқобила ба мисл дар ҳавзаҳои молӣ ва ғайримолиро машруъ донистаанд, ҳарчанд дар шеваи иҷро ва ҳудуди татбиқи он ихтилофи назарҳое вуҷуд дорад. Сайид Ҷаъфар Муртазо Омилӣ ин қоидаро амри фитрӣ ва ақлонӣ медонад, дар ҳоле ки Аббосалӣ Амиди Занҷонӣ онро бар пояи урф медонад.
Бештари фақеҳон бо пазируфтани маҳдудиятҳое барои ин асл, ба кор гирифтани равишҳои ғайриахлоқӣ ё таҷовуз аз ҳадро ҷоиз намедонанд ва онро ҳаққе қобили чашмпӯшӣ маърифӣ мекунанд ва осори тарбиявии гузаштро бартар аз интиқом медонанд. Муқаддаси Ардабилӣ низ бо истинод ба ояти 191 сураи Бақара, ихроҷи кофирон аз Маккаро дар баробари ихроҷи пешини мусулмонон аз ин шаҳр воҷиб донистааст.
Мафҳумшиносӣ ва ҷойгоҳ
Муқобила ба мисл қоидаест[1] ки бар асоси он шахс ё шахсоне, ки мавриди зулм ё кӯтоҳӣ қарор гирифтаанд, ҳақ доранд дар дифоъ аз худ, ба ҳамон андоза, ки мавриди таҷовуз қарор гирифтаанд, вокуниши мутақобил нишон диҳанд.[2] Барои ишора ба ин асл дар фиқҳ, вожаҳое монанди тақос, муқосса,[3] эътидо ба мисл ва радд-ул-кайл би-л-кайл низ ба кор рафтааст.[4]
Муқобила ба мисл ба унвони нахустин асл дар мувоҷеҳа бо муҷримон дар Ислом, дониста шудааст,[5] ки илова бар таъдили гароиш ба интиқомҷӯӣ, метавонад монеъ аз хушунат ва таҷовузи ашхос ва давлатҳо шавад.[6] Ин асл дар фиқҳи исломӣ дар абвоби мухталифе монанди қисос[7] ва низ дар тафсири ояти эътидо ва ҳамчунин дар ҳуқуқи ҷазо ва ҳуқуқи байналмилал мавриди баҳс қарор гирифтааст.[8] Фақеҳон бо истинод ба ин қоида дар мавзуоти монанди ғасб, сирқат, ҷиҳод, ҳудуд ва қисос аҳкоми сершуморе истихроҷ кардаанд; аз ҷумла ҷоиз будани тақос аз моли ғосиб, ҷоиз будани қисос ба мисл ва ҷоиз будани пайкор бо душман дар моҳи ҳаром дар сурате, ки оғозгари ҷанг бошад.[9]
Бар асоси далелҳои қуръонӣ, асли тақобул ҳам дар ҳуқуқи хусусӣ (монанд тақос) ва ҳам дар ҳуқуқи кайфарӣ (монанд қисос) ҷараён дорад.[10] Бо ин ҳол, бештари фақеҳон бо истинод ба оёте аз Қуръон, ҳар гуна истифода аз равишҳои ғайриахлоқӣ ва золимона ҳатто дар муқобила ба мисл мамнӯъ донистаанд, аз ҷумла мусалла кардан[11] ё қатли ғайринизомиён.[12] Ҳамчунин муфассирони шиа муқобила ба мислро ҳаққе машруъ медонанд, аммо дар айни ҳол гузашт ва сабрро бар интиқом тарҷеҳ дода ва ба он тавсия кардаанд.[13] Аз ин манзар, муқобила ба мисл дар ҷанг низ ба унвони асли инсонӣ ва ахлоқӣ шинохта мешавад.[14]
Фақеҳони шиа асли муқобила ба мислро дар умури молӣ ва ғайримолӣ машруъ медонанд, ҳарчанд дар наҳви иҷро ва ҳудуди он ихтилофи назарҳое вуҷуд дорад.[15]
Далелҳои эътибори қоида
Ояти эътидо аз муҳимтарин далелҳои далолаткунанда бар қоидаи муқобила ба мисл дониста шудааст.[16] Шуморе аз уламои шиа монанди Шайхи Тӯсӣ ва Аллома Таботабоӣ ва низ баъзе аз муфассирони ахли суннат, монанди Замахшарӣ ва Қуртубӣ, ин далолатро пазируфтаанд.[17] Носир Макорими Шерозӣ эътиқод дорад, ки бар асоси ин оят, дар сурати таҷовуз ба ноҳақ, тарафи муқобил метавонад дар мақоми дифоъ, муқобила ба мисл кунад ва ин ҳукм шомили ҳуқуқҳои молӣ ва ғайримолӣ низ мешавад.[18]
Сайид Ҷаъфар Муртазо Омилӣ дар китоби «ал-Ислом ва мабда-ил-муқобила би-л-мисл» машруъияти асли муқобила ба мисл бо душманонро бо истинод ба аҳодис таъйид карда[19] ва онро амри фитрӣ ва ақлонӣ медонад; зеро ҳифзи Ислом ва ҷони мусулмонон дар гарои иҷрои он аст. Вай далелҳои қуръонӣ ва ривоиро дар ин замина нозир ба иршод ба як ҳукми ақлӣ ва фитрӣ медонад.[20] Аббосалӣ Амиди Занҷонӣ низ ин қоидаро амри урфӣ дониста ва эътиқод дорад, ки коркарди он дар муносиботи миёни миллатҳо, густардатар ва пуррангтар аз муносиботи дарунии як ҷомеа аст.[21] Дар ҳамин замина, ба васияти Имом Алӣ (а) низ истинод шудааст. Ӯ дар рӯзҳои поёнии умри худ васият кард, ки пас аз шаҳодаташ, аз интиқомгирӣ парҳез шавад ва таъкид кард, ки агар бар асари зарбаи Ибни Мулҷам аз дунё рафт, танҳо як зарбаи мутақобил зада шавад ва аз мусла кардани ӯ худдорӣ гардад.[22]
Намунаҳо ва татбиқҳои қоида
Муқаддаси Ардабилӣ бо истинод ба ояти 191 сураи Бақара, ки дар Мадина нозил шудааст, ихроҷи кофирон аз Маккаро бар мусулмонон воҷиб дониста ва ин ҳукмро дар барои ихроҷи пешини онон аз Макка таҳлил кардааст.[23] Дар ҷанги Уҳуд, пас аз мусалла кардани бадани Ҳамза амаки Паёмбар, баъзе мусулмонон дарсади муқобила ба мисл баромаданд,[24] аммо бо нузули ояти 126 сураи Наҳл, ки даъват ба сабр мекард, ин иқдом мутаваққиф шуд.[25]
Бардагирии асирон дар ҷангҳои садри ислом, асосан бар асоси урфи ҷангии роиҷ ва қоидаи муқобила ба мисл анҷом мегирифт.[26] Ҷумҳурии исломии Эрон дар ҷанги Ироқ бо Эрон, дар баробари истифодаи артиши Ироқ аз таслиҳоти кимиёӣ, аз иқдоми мутақобили монанд худдорӣ кард.[27] Бо ин ҳол, дар мавориде бо ҳадафи боздорандагӣ, иқдоми мутақобили низомӣ анҷом шуд; аз ҷумла дар 12 феврали 1984. Аммо ба дастури Имом Хумайнӣ ба манзури ҳифзи ҷони ғайринизомиён, пеш аз ҳар иқдом, иттилоърасонӣ сурат мегирифт.[28] Пас аз таррори Қосим Сулаймонӣ дар 2020 (1398ҳ.ш.), баъзе таҳлилҳо, вокуниши Эрон ба ин иқдомро дар чаҳорчӯби ҳаққи муқобила ба мисл ва вокуниши мутақобил дар ҳуқуқи байналмилал баррасӣ кардаанд.[29] Ҳамчунин Ҷумҳурии исломии Эрон дар ҷанги Рамазон (ҷанги муштараки Амрико ва Исроил алайҳи Эрон) ва низ ҷанги дувоздаҳрӯза бо Исроил, муқобила ба мисл ё таҳдид ба онро ба унвони абзоре барои боздорандагӣ матраҳ кард.
Эзоҳ
- ↑ Ҷаъфарпеша ва Файёз, «Мафҳум ва мабонии фиқҳи башардӯстона», саҳ.20.
- ↑ Ниг.: Хӯӣ, Мавсуъа ал-Имом ал-Хӯӣ, 1418ҳ.қ., ҷ.31, саҳ.101; Оятӣ ва Шодравон, «Муқобила ба мисл ва иқдомоти талофиҷӯёна аз манзари фиқҳ ва ҳуқуқи байналмилал», саҳ.65.
- ↑ «بررسی فقهی تقاص در سب», Пойгоҳи иттилоърасонии Оятуллоҳ Алидӯст.
- ↑ Оятӣ ва Шодравон, «Муқобила ба мисл ва иқдомоти талофиҷӯёна аз манзари фиқҳ ва ҳуқуқи байналмилал», саҳ.65.
- ↑ Имомӣ, «Қисос дар зарб», саҳ.97.
- ↑ Саҳроии Ардаконӣ, Фахрӣ ва Зоҳидӣ Мили Сафид, «Мабони ва бунёнҳои фиқҳӣ-ҳуқуқии муқобила ба мисл дар вақеъаи шаҳодати сардор Сулаймонӣ», саҳ.287.
- ↑ Барои намуна ниг.: Маръашии Наҷафӣ, ал-Қисос ала зови-л-Қуръон ва-с-сунна, ҷ.1, саҳ.19.
- ↑ Барои намуна ниг.: Оятӣ ва Шодравон, «Муқобила ба мисл ва иқдомоти талофиҷӯёна аз манзари фиқҳ ва ҳуқуқи байналмилал», саҳ.68-67; Яздӣ, Фиқҳ-ул-Қуръон, 1415ҳ.қ., ҷ.2, саҳ.322.
- ↑ Муассисаи Доират-ул-маорифи фиқҳи исломӣ, Фарҳанги фиқҳ мутобиқи мазҳаби Аҳли Байт, ҷ.1, саҳ.164.
- ↑ Ҳӯшманд Фирӯзободӣ, «Қоидаи муқобила ба мисл дар Қуръон», саҳ.162.
- ↑ Ҷаъфарпеша ва Файёз, «Мафҳум ва мабонии фиқҳи башардӯстона», саҳ.21.
- ↑ Оятӣ ва Шодравон, «Муқобила ба мисл ва иқдомоти талофиҷӯёна аз манзари фиқҳ ва ҳуқуқи байналмилал», саҳ.71.
- ↑ Ҷаъфарпеша ва Файёз, «Мафҳум ва мабонии фиқҳи башардӯстона», саҳ.21.
- ↑ Муҳаммадӣ, «Усули инсонӣ ва ахлоқии ҷанг ва ҷиҳод дар Қуръон», саҳ.83.
- ↑ «بررسی فقهی تقاص در سب», Пойгоҳи иттилоърасонии Оятуллоҳ Алидӯст.
- ↑ Оятӣ ва Шодравон, «Муқобила ба мисл ва иқдомоти талофиҷӯёна аз манзари фиқҳ ва ҳуқуқи байналмилал», саҳ.68.
- ↑ Омилӣ, ал-Ислом ва мабда-ул-муқобила би-л-мисл, бемакон, саҳ.21; Аллома Таботабоӣ, Тафсири Ал-Мизон, чопи Исмоилиён, ҷ.2, саҳ.63.
- ↑ Макорими Шерозӣ, Тафсири намуна, 1374ҳ.ш., ҷ.2, саҳ.33.
- ↑ Омилӣ, ал-Ислом ва мабда-ул-муқобила би-л-мисл, бемакон, саҳ.3433.
- ↑ Омилӣ, ал-Ислом ва мабда-ул-муқобила би-л-мисл, бемакон, саҳ.18.
- ↑ Амиди Занҷонӣ, Фиқҳи сиёсӣ, 1421ҳ.қ., ҷ.3, саҳ.484.
- ↑ Наҳҷ-ул-балоға, тасҳеҳи Субҳӣ Солиҳ, номаи 47, 1374ҳ.ш., саҳ.422; Оятӣ ва Шодравон, «Муқобила ба мисл ва иқдомоти талофиҷӯёна аз манзари фиқҳ ва ҳуқуқи байналмилал», саҳ.70.
- ↑ Муқаддаси Ардабилӣ, Зубдат-ул-баён фи аҳком-ил-Қуръон, Теҳрон, бетаърих, саҳ.308.
- ↑ Шайхи Тӯсӣ, ат-Тибён фи тафсир-ил-Қуръон, Дор эҳё-ит-турос-ил-арабӣ, ҷ.6, саҳ.440.
- ↑ Муҳаммадӣ, «Усули инсонӣ ва ахлоқии ҷанг ва ҷиҳод дар Қуръон», саҳ.84.
- ↑ Араб Абузайдободӣ, «Бардагон аз ҷоҳилият то Ислом (таҳлил ва баррасии таърихӣ)», саҳ.6.
- ↑ «جنگ شیمیایی عراق و عدم مقابله به مثل جمهوری اسلامی ایران؛ الگوی تابعیت از قوانین بین المللی در زمان تجاوز, Агентии хабарии Форс.
- ↑ «اولين مقابله به مثل در جنگ شهرها», Сайти Навиди шоҳид.
- ↑ Саҳроии Ардаконӣ, Фахрӣ ва Зоҳидӣ Мили Сафид, «Мабони ва бунёнҳои фиқҳӣ-ҳуқуқии муқобила ба мисл дар воқеъаи шаҳодати сардор Сулаймонӣ», саҳ.295.
Сарчашма
- Аллома Таботабоӣ, Сайид Муҳаммадҳусайн, Ал-Мизон фи тафсир-ил-Қуръон, Қум, чопи Исмоилиён, ҷилди дувум, бетаърих.
- Амиди Занҷонӣ, Аббосалӣ, Фиқҳи сиёсӣ, Теҳрон, Амири Кабир, чопи чорум, 1421ҳ.қ.
- Араб Абузайдободӣ, Абдурризо, «Бардагон аз ҷоҳилият то Ислом (таҳлил ва баррасии таърихӣ)», ду фаслиномаи Таърихи ислом дар оинаи пажӯҳиш, соли севум, №4, зимистони 1385ҳ.ш.
- Имомӣ, Масъуд, «Қисос дар зарб», дар фаслиномаи Фиқҳи аҳли байт, №44, зимистони 1384ҳ.ш.
- Макорими Шерозӣ, Носир, Тафсири намуна, Теҳрон, Дор-ул-кутуб-ил-исломия, ҷилди дувум, 1374ҳ.ш.
- Маръашии Наҷафӣ, Сайид Шиҳобуддин, ал-Қисос ало завъ-ил-Қуръон ва-с-сунна, Қум, интишороти китобхонаи Оятуллоҳ Маръашии Наҷафӣ, чопи аввал, 1415ҳ.қ.
- Муассисаи Доират-ул-маорифи фиқҳи исломӣ, Фарҳанги фиқҳ мутобиқи мазҳаби Аҳли Байт (а), зери назари Сайид Маҳмуд Ҳошимии Шоҳрӯдӣ, Қум, Муассисаи Доират-ул-маорифи фиқҳи исломӣ, 1426ҳ.қ.
- Муқаддаси Ардабилӣ, Аҳмад, Зубдат-ул-баён фи аҳком-ил-Қуръон, ал-Мактабат-ул-муртазавия ли эҳё-ил-осор-ил-ҷаъфария, Теҳрон, бетаърих.
- Муҳаммадӣ, Иброҳим, «Усули инсонӣ ва ахлоқии ҷанг ва ҷиҳод дар Қуръон», дар маҷаллаи: Пажӯҳишҳои идорат ва фармондеҳии низомӣ, давраи 8, №27, пайиз ва зимистони 1385ҳ.ш.
- Омилӣ, Ҷаъфар Муртазо, ал-Ислом ва мабда-ул-муқобила би-л-мисл, бемакон, ал-Марказ-ул-исломӣ ли-д-диросот, 1430ҳ.қ.
- Оятӣ, Сайид Муҳаммадризо ва Муҳаммадисмоил Шодравон, «Қоидаи муқобила ба мисл ва иқдомоти талофиҷӯёна аз манзари фиқҳ ва ҳуқуқи байналмилал», дар маҷаллаи Фиқҳ ва пажӯҳишҳои исломӣ, №10, зимистони 1386ҳ.ш.
- Саҳроии Ардаконӣ, Муҳаммад, Фахрӣ, Сайид Масъуд, ва Зоҳидӣ Мили Сафид, Муҳаммадҳасан, «Мабони ва бунёнҳои фиқҳӣ-ҳуқуқии муқобила ба мисл дар воқеъаи шаҳодати сардор Сулаймонӣ», дар маҷаллаи: Улуми инсонӣ ва исломӣ дар ҳазораи севум, давраи 2 - №3, баҳори 1400ҳ.ш.
- Хӯӣ, Сайид Абулқосим, Мавсуъа ал-Имом ал-Хӯӣ, Қум, ҷилди 31, Муассиса ал-Хӯӣ ал-исломия, 1418ҳ.қ.
- Ҳӯшманд Фирӯзободӣ, Ҳусайн, «Қоидаи муқобила ба мисл дар Қуръон», дар маҷаллаи: Ҳуқуқи исломӣ, №47, зимистони 1394ҳ.ш.
- Ҷаъфарпеша, Мустафо ва Муҳаммадсодиқ Файёз, «Мафҳум ва мабонии фиқҳи башардӯстона», дар маҷаллаи Гуфтугуни фиқҳи ҳукуматӣ, соли панҷум №8, баҳор ва тобистони 1400ҳ.ш.
- Яздӣ, Муҳаммад, Фиқҳ-ул-Қуръон, Қум, Исмоилиён, ҷилди дувум, 1415ҳ.қ.
- «بررسی فقهی تقاص در سب» («Баррасии фиқҳии тақос дар саб»), Пойгоҳи иттилоърасонии Оятуллоҳ Алидӯст, санаи дарҷи матлаб: 27 июни 2016, санаи боздид: 1 майи 2023.
- «جنگ شیمیایی عراق و عدم مقابله به مثل جمهوری اسلامی ایران؛ «الگوی تابعیت از قوانین بین المللی در زمان تجاوز («Ҷанги шимиёии Ироқ ва адам муқобила ба мисли Ҷумҳурии исломии Эрон; намунаи тобеият аз қонунҳои байналмилалӣ дар замони таҷовуз»), Агентии хабарии Форс, санаи дарҷи матлаб: 3 марти 2015, санаи боздид: 6 майи 2023.
- «اولين مقابله به مثل در جنگ شهرها» («Аввалин муқобила ба мисл дар ҷанги шаҳрҳо»), Сайти Навиди шоҳид, санаи дарҷи матлаб: 21 сентябри 2010, санаи боздид: 7 апрели 2026.