Ҷаҳиш ба мӯҳтаво

Фиқҳи ҳукуматӣ

Аз wikishia

Фиқҳи ҳукуматӣ (форсӣ: فقه حکومتی), дар баробари фиқҳи фардӣ, рӯйкарде кулнигар ба тамоми аҳкоми фиқҳӣ аст, ки дар он фақеҳ, ин аҳкомро на сирфан барои танзими зиндагии фардии мукаллафон, балки бо ҳадафи посухгӯӣ ба ниёзҳои ҳукумати динӣ ва идораи ҷомеа истинбот мекунад. Бар ин асос, қаламрави фиқҳи ҳукуматӣ, бар хилофи фиқҳи сиёсӣ, ки ба сурати тахассусӣ ба масоили қудрат ва сиёсат мепардозад, танҳо маҳдуд ба масоили сиёсӣ нест ва тамоми абвоби фиқҳро дар бар мегирад.

Ин рӯйкард дар баробари фиқҳи фардӣ қарор мегирад; рӯйкарде, ки асосан ба таъйини вазифаҳои фарди мусалмон бетаваҷҷуҳ ба ҳувияти ҷамъии ҷомеа мепардозад ва дар давраҳои тӯлонии асри ғайбат ба далели шароите чун дар ақаллият будани шиаён ва тақияи фақеҳон, рӯйкарди ғолиб дар фиқҳи шиа будааст. Ин андеша дар давраи муосир ва пас аз пирӯзии Инқилоби исломии Эрон, бо такя бар назариёти Имом Хумайнӣ ва Сайид Алии Хоманаӣ ба сӯи рӯйкарди ҳукуматӣ гузар кард. Гуфта шудааст, ки зарурати рӯйкарди фиқҳи ҳукуматӣ, ношӣ аз пазируфтани иртиботи ҳаддиаксарӣ миёни фиқҳ ва ҳукумат аст ва ин рӯйкардро мулозим бо иқтидори иҷтимоии фақеҳон ва таҳаққуқи ҳокимияти динӣ дар асри ғайбат донистаанд.

Пажӯҳишгарон шохисҳое барои фиқҳи ҳукуматӣ баён кардаанд; аз ҷумла дохил кардани замон ва макон дар иҷтиҳод, андешаи якпорча ба фиқҳ ва шариат, таваҷҷуҳи вижа ба мақосиди шариат ва меъёрҳои аҳком, адолатмеҳварӣ, парҳез аз эҳтиётҳои фиқҳӣ дар масоили мустаҳдиса ва таъкид бар короии аҳкоми ҳукуматӣ. Зербинои фикрии фиқҳи ҳукуматӣ низ шомили ҷомеият ва ҷовидонгии шариат, омехтагии дин ва сиёсат, зарурати вуҷуди ҳукумат барои таъмини саодати инсон, аҳамияти имомат ва вилоят ва имкони табдили аҳкоми фиқҳӣ ба қонунҳои илзомовар барои шаҳрвандон мешавад.

Аз муҳимтарин паёмадҳои рӯйкарди фиқҳи ҳукуматӣ, тафовут дар истинбот аз адиллаи шаръӣ, авло будани ҳифзи ҳукумати исломӣ дар мавориди тазод бо баъзе аҳкоми шаръӣ ва таваҷҷуҳи ҷиддӣ ба короӣ ва осори иҷроии аҳком дар идораи ҷомеа дониста шудааст.

Чистӣ

Сайид Алии Хоманаӣ

Маънои таҳаҷҷур он аст, ки касе, ки мехоҳад аз мабонии Ислом ва фиқҳи Ислом, барои бунёди ҷомеа истифода кунад, ба зоҳири аҳком иктифо намояд ва натавонад кашиши табиии аҳком ва маорифи исломиро дар он ҷое, ки қобили кашиш аст, дарк кунад ва барои ниёзи як миллат ва як низом ва як кишвар натавонад илоҷу дастури рӯзро мушаххас карда, пешниҳод диҳад.
Агар дар раъси низомҳои сиёсие, ки бар асоси Ислом ё ташкил шудааст ё дар оянда ташкил хоҳад шуд, чунин рӯҳияе вуҷуд дошта бошад, яқинан Ислом бадном хоҳад шуд ва сарчашмаи лоязоли маориф ва аҳкоми исломӣ наметавонанд ҷомеаро пеш баранд. Имом (Хумайнӣ), худро аз ин офат мубарро кард. Ба хотири тӯли солҳое, ки фақеҳони шиа ва худи гурӯҳи шиа дар дунёи Ислом ба қудрат ва ҳукумат дастрасӣ надоштанд ва фиқҳи шиа, як фиқҳи ғайриҳукуматӣ ва фиқҳи фардӣ буд, Имоми бузургвор, фиқҳи шиаро ба сӯи фиқҳи ҳукуматӣ кашонд.[1]


Фиқҳи ҳукуматиро ба маънои рӯйкард ва андешаи кулнигар ба тамоми аҳкоми фиқҳӣ (ва на бахше аз он) донистаанд, ки бар асоси он, аҳкоми шаръӣ тавассути фақеҳ ба манзури рафъи ниёзҳои ҳукумати динӣ истинбот мешавад.[2] Бар ин асос, фақеҳон дар истинботи аҳкоми шаръӣ, ҳамзамон ки ба рафъи ниёзҳои ҳукумат таваҷҷуҳ мекунанд, ниёзҳои фардии муъминон ва мукаллафонро низ зери ниёзҳо ва шароити кулони ҳукумат ва ҷомеа мадди назар қарор медиҳанд.[3] Аз ин рӯ гуфта шудааст, ки густараи фиқҳи ҳукуматӣ заруратан мабоҳиси тахассусии сиёсӣ нест, балки тамоми бобҳои фиқҳро дарбар хоҳад гирифт.[4]

Фиқҳи ҳукуматӣ мулозим бо иқтидори фақеҳон дар ҷомеа дониста шудааст;[5] ба ҳамин далел гуфта шудааст, ки ин рӯйкард муносиб бо таҳаққуқи ҳокимияти шиа дар асри ғайбат аст. Тибқи ин назар, фақеҳон ҳамзамон бо идораи низоми динии ҷомеа дар истинботи масоили фиқҳӣ, иқтизои ҳокимияти сиёсии шиа ва идораи матлуби ҷомеаро низ дар назар мегиранд.[6]

Тафовут бо фиқҳи фардӣ

Фиқҳи ҳукуматӣ дар баробари фиқҳи фардӣ қарор дода мешавад. Дар рӯйкарди фиқҳи фардӣ, фақеҳ, вазифаҳои фарди мусалмонро баён мекунад, дар ҳоле ки дар фиқҳи ҳукуматӣ, ҳувияти ҷамъии ҷомеа мадди назари фақеҳ дар судури аҳкоми шаръӣ қарор мегирад.[7]

Гуфта шудааст, ки фиқҳи фардӣ рӯйкарди ғолиб дар фиқҳи шиа дар тамоми давраҳои асри ғайбат то пеш аз пирӯзии Инқилоби исломии Эрон буда, ки дар посух ба саволҳо, муносиб бо идораи зиндагии муъминонаи як фарди мусалмон дар ҷомеаи худ шакл мегирифт.[8] Гуфта шудааст, ки ин рӯйкард, ба далели ақаллият будани шиаён, тақияи фақеҳон аз ҳокимони ҷоир, набудани расмияти мазҳаби шиа дар як кишвари мустақил, тарғиби ҷудоии дин аз сиёсат (секуляризм) дар ҳавзаҳои илмия ва матраҳ нашудани пурсиш аз фақеҳон дар бораи масоили ҳукуматӣ будааст.[9]

Гузар аз андешаи фардӣ дар фиқҳ ба сӯи рӯйкарди ҳукуматӣ ба ин донишро бештар ҳосили пажӯҳишҳои иҷтиҳодии фақеҳони муосир пас аз пирӯзии Инқилоби исломии Эрон ба вижа Имом Хумайнӣ[10] ва Сайид Алии Хоманаӣ[11] донистаанд; чунон ки Имом Хумайнӣ зоти фиқҳро ҳукуматмадор медид ва пайванди амиқе миёни фиқҳи шиа ва ҳукумат барқарор месохт.[12] Ҳамчунин гуфта шудааст, ки низоми вилояти фақиҳ, ки пас аз инқилоби исломӣ дар Эрон шакл гирифт, бо рӯйкарди ҳукуматӣ ба фиқҳ муносибат дорад.[13]

Тафовут бо фиқҳи сиёсӣ

Фиқҳи ҳукуматиро аз фиқҳи сиёсӣ низ ҷудо донистаанд; зеро фиқҳи сиёсӣ ба сифати бахше аз дониши фиқҳ, ба сурати тахассусӣ, масоил ва мавзуоти сиёсӣ ва аҳкоми рафторҳои нозир бар қудратро мадди назар қарор медиҳад ва аз тарҳи мабоҳиси ғайрисиёсӣ ҳазар мекунад, дар ҳоле ки фиқҳи ҳукуматӣ на ба унвони бахше аз дониши фиқҳ, балки ба унвони як рӯйкард, ҳамаи мабоҳис ва мавзуоти фиқҳии новобаста аз сиёсӣ ва ғайрисиёсиро муносиб бо идораи ҳукумати динӣ мавриди истинбот қарор медиҳад.[14]

Дар бораи фиқҳи сиёсӣ ҳамчунин гуфта шудааст, ки ин навъи фиқҳ мулозими таҳаққуқи ҳукумати динӣ нест ва дар ҳамаи замонҳои асри ғайбат, чи фақеҳон ҳукумат дошта бошанд ва чи надошта бошанд, қобили истинбот аст.[15]

Ҷойгоҳ ва аҳамият

Ба гуфтаи Аббосалӣ Амиди Занҷонӣ, фақеҳ ва устоди улуми сиёсӣ, пазируфтани иртиботи ҳаддиаксарӣ миёни фиқҳ ва ҳукумат, интихоби рӯйкарди ҳукуматӣ ба фиқҳро зарурӣ месозад, ва бар ин асос, рисолати фиқҳ, илова бар саодати ухравӣ, шомили сарпарастӣ дар умури дунёвӣ низ мешавад.[16] Бар ин асос, гуфта шудааст, ки бовар ба иртиботи ҳадақалӣ миёни фиқҳ ва ҳукумат, монеъ аз суҳбат гуфтан аз фиқҳи ҳукуматӣ хоҳад буд.[17]

Пажӯҳишгарони фиқҳӣ якчанд зарурат барои тағйири рӯйкард аз фиқҳи фардӣ ба фиқҳи ҳукуматӣ баён кардаанд; аз ҷумла: дигаргуншавии доимии мавзуоти зарурии ҷомеа дар давраи муосир[18] ва ҳамчунин тафовути мавзуоти ҳукуматӣ бо мавзуоти фардӣ, ва низ ин ки фиқҳи фардӣ дар баёни аҳкоми мавзуоти ҳукуматӣ накоромад аст.[19] Аз сӯи дигар, ҳифзи маслиҳати ҷомеа низ аз далелҳои зарурати интихоби рӯйкарди ҳукуматӣ ба фиқҳ дониста шудааст.[20]

Тамаддунсозии исломӣ ва тарроҳии шакли навине аз ҳукумат барои ҷомеаҳои исломӣ низ аз дигар далелҳои аҳамияти фиқҳи ҳукуматӣ дониста шудааст.[21] Бар ин асос гуфта шудааст, ки сотсиализм ва либерализм имкони иҷроӣ шудан дар ҷомеаҳои исломиро надоранд, ва ба ҳамин далел бояд ба тарроҳии навъи навине аз ҳукумат дар ин ҷомеаҳо пардохт, ки дониши идораи он бо рӯйкарди ҳукуматӣ доштан ба фиқҳ эҷод хоҳад шуд ва сабаби короии низоми динӣ низ мешавад.[22]

Тасвири ҷилди китоби "Фиқҳ ва иҷтиҳоди ҳукуматӣ" ба хатти форсӣ. Нависанда: Алиакбари Навоӣ

Шартҳо ва хусусиятҳо

Пажӯҳишгарони фиқҳӣ хусусиятҳо ва шартҳое барои рӯйкарди фиқҳи ҳукуматӣ баён кардаанд. Аҳамияти вижаи иқтизои замон ва макон дар иҷтиҳод, андешаи системавӣ (маҷмуанигар) ба фиқҳ ва шариати исломӣ, эҳтимом ба мақосиди шариат ва меъёрҳои аҳком, адолатмеҳварӣ ва таваҷҷуҳ ба коромадии аҳкоми ҳукуматӣ аз ҷумлаи ин шартҳо ва хусусиятҳост.[23]

Таваҷҷуҳи вижа ба замон ва макон дар иҷтиҳод

Таъсири иқтизои замон ва макон бар иҷтиҳод ва фақоҳат аз унсурҳои аслии фиқҳи ҳукуматӣ дониста шудааст.[24] Имом Хумайнӣ замон ва маконро ду унсури таъйинкунанда дар иҷтиҳод ба вижа дар масоили ҳукуматӣ медонад; ба сурате, ки бар асари тағйирот дар равобити сиёсӣ, иҷтимоӣ ва иқтисодии ҳоким бар ҷомеа, ҳукми як масъала метавонад мухталиф аз ҳукми қаблии худ шавад;[25] мисли раво будани фурӯши силоҳ ба душманон дар баъзе маворид, ё фурӯши колои эҳтикоршуда дар сурати иҷҳоф.[26]

Нигоҳи системавӣ ба фиқҳ ва шариати исломӣ

Таваҷҷуҳ ба иртиботи низомманди бахшҳои гуногуни шариат бо якдигар дар фароянди истинботи аҳком аз муҳимтарин хусусиятҳои рӯйкарди фиқҳи ҳукуматӣ ҳисоб шудааст; дар ҳоле ки ҷузъинигарӣ дар мақоми истинбот метавонад сабаби бадкоркардии як ҳукм шавад ва низоми ҳуқуқӣ ва сиёсии ҷомеаро таҳти таъсир қарор диҳад.[27]

Эҳтимом ба мақосиди шариат ва меъёрҳои аҳком

Ба гуфтаи пажӯҳишгарон, ҳадафи шариати Ислом аз ташреи аҳком, дастёбӣ ба маслиҳат ва парҳез аз мафсада будааст ва таваҷҷуҳ надоштани фақеҳ ба ин маслиҳат ва мафсада дар мақоми истинботи аҳком боиси берӯҳ ва нокоромад шудани аҳком ва ҳамчунин ноҳамоҳангӣ миёни онҳо хоҳад шуд. Онон бо иътироф ба иртиботи танготанги фиқҳи ҳукуматӣ бо масъалаи мақосиди шариат, эътиқод доранд, ки таваҷҷуҳ ба масъалаи мақосиди шариат ва меъёрҳои аҳком, боиси коромадии фиқҳи ҳукуматӣ хоҳад шуд.[28]

Коромадии аҳкоми ҳукуматӣ

Аз хусусиятҳои мавриди таъкид барои аҳкоме, ки дар ростои фиқҳи ҳукуматӣ содир мешавад, ин аст, ки на танҳо зараре ба назми умумӣ ва масолеҳи омма надошта бошад, балки бояд коркарди муносибе дар самти тасҳили фароянди шаҳрвандӣ низ дошта бошад.[29] Ба ҳамин далел гуфта шудааст, ки масалан бояд аз аҳкоми эҳтиётӣ дар фиқҳи ҳукуматӣ дурӣ шавад ё ба шиддат коҳиш дошта бошад, то шаҳрвандонро ба сахтӣ наафканад;[30] ё дар мавриди масоили мустаҳдиса монанди суғурта, андоз, фазои маҷозӣ ва ғайра, аз рӯйкарди таҳримӣ парҳез шавад, зеро боиси гурези ҷомеа аз дин ва ҳукумати динӣ хоҳад шуд.[31]

Мабонӣ

Интихоби рӯйкарди фиқҳи ҳукуматӣ вомдори баррасиҳо ва мутолиоти бурунфиқҳӣ дониста шудааст; ба ин маънӣ, ки фақеҳ аз раҳгузари мутолиот ва таамуллот дар улуме чун илми калом ба ин рӯйкард даст меёбад.[32] Пажӯҳишгарони фиқҳӣ, мабонии мутааддидеро барои фиқҳи ҳукуматӣ баршумурдаанд; аз ҷумла: бовар ба ҷомеият ва ҷовидонгии шариати исломӣ ва тавоноии он дар посухгӯӣ ба ҳамаи ниёзҳои ҳавзаи ҳукумат, пайвастагӣ(омехтагӣ)-и дин ва сиёсат дар қаламрави фиқҳ, зарурати ҳукумат ва нақши он дар таъмини саодати фардӣ ва ҷамъии инсон, пазируфтани буъди иҷтимоии Ислом ва густариши қаламрави дин ба арсаи идораи ҷомеа, аҳамияти имомат ва ҳукумат дар Ислом ва эътиқод ба шаъни ҳукуматӣ ва вилоятии Пайғамбар (с), таваҷҷуҳ ба шароит, иқтизоот ва таҳаввулоти зиндагӣ бо лиҳози собитоту мутағайирот ва мақосид дар фарояди истинботи аҳком, коромадии аҳкоми ҳукуматӣ, табдили ин аҳком ба қонунҳои илзомовар ва дар ниҳоят, принсипи пӯёии иҷтиҳод.[33]

Ҷомеият ва ҷовидонгии шариати Ислом

Нахустин мабнои таҳаққуқи фиқҳи ҳукуматӣ, ҷомеият ва ҷовидонгии шариати Ислом дониста шудааст;[34] ба маънои вуҷуди таълимоте дар дин барои таҳаққуқи камол ва саодати дунёвию ухравии инсон, ва ин ки ҳеҷ арсае аз зиндагии инсонро наметавон берун аз шумули шариат донист.[35] Бар асоси ин мабно гуфта шудааст, ки дониши фиқҳ қодир аст ба ҳамаи ниёзҳои инсон дар арсаи ҳукумат посух диҳад ва ҳукумат дар асри ғайбат таътил нест ва фақеҳи ҷомеъушшароит ба ниёбат аз имом қодир аст корвижаҳои маъсумро таҳаққуқ бахшад.[36]

Омехтагии дин ва сиёсат

Аз муҳимтарин мабонии фиқҳи ҳукуматӣ, иртиботи дин бо сиёсат дониста шудааст.[37] Хостгоҳи илоҳии ҳукумат,[38] вуҷуди таълимоте дар дин барои мубориза бо фасод ва истибдод,[39] ва таъйини барнома барои ҳукумат дар сарчашмаҳои динӣ,[40] аз ҷумлаи далелҳо барои омехтагии дин ва сиёсат аст, ки пажӯҳишгарони динӣ бар он таъкид кардаанд.[41] Тибқи ин мабно гуфта шудааст, ки вақте бо нигоҳи ҳаддиаксарӣ ба фиқҳ, ба иттиҳоди миёни фиқҳ ва ҳукумат қоил шавем, ин фиқҳ дар марҳилаи фаҳм ва истинбот ниёзманди андеша аз пойгоҳи ҳукумат аст ва дар мақоми иҷро низ ниёзманди сохтор ва созмони ҳукуматӣ аст, то битавонад ба сурати саҳеҳ иҷро шавад.[42]

Зарурати ҳукумат барои таъмини саодати инсон

Аз дигар мабонии фиқҳи ҳукуматӣ зарурати вуҷуди ҳукумат барои таъмини ниёзмандиҳои иҷтимоӣ ва пешгирӣ аз ҳарҷу марҷ ва эҷоди назм дониста шудааст.[43] Бар ин мабно, ҳукумат нақши меҳварӣ дар таъмини саодати ухравӣ ва дунёвии инсон дорад ва барои ин ҳадаф ниёзманди қонунҳоест, ки тавассути фиқҳ содир мешавад.[44]

Пазируфтани буъди иҷтимоии дини Ислом

Пажӯҳишгарони фиқҳӣ бо тарҳи ин пурсиш, ки оё шореъ ҳангоми ташреи аҳком танҳо як-яки мукаллафонро ба сурати ҷудогона дар назар гирифта ё ҳайсияти ҷамъии ҷомеа низ мадди назар будааст, ба ин нукта ишора мекунанд, ки дар рӯйкарди тарафдорони фиқҳи ҳукуматӣ бар ин нукта таъкид шудааст, ки бисёре аз аҳкоми исломӣ хитоб ба ҷомеа содир шудааст[45] ва ҳатто баъзе эътиқод доранд, ки бештари таълимоти шариат ба умури иҷтимоӣ хос аст.[46] Бинобар ин бо лиҳози буъди иҷтимоии дин бояд ба сурате ба истинботи аҳком пардохт, ки дар як низоми иҷтимоӣ ва ҳукуматӣ қобили иҷро бошад.[47]

Аҳамияти имомат ва ҳукумат

Боздоштани мардум аз таҷовуз аз ҳудуд ва чорчӯбҳо, бақои ҷомеа ва иҷрои аҳкоми динӣ аз ҷумлаи далелҳоест, ки барои вуҷуби ҳузури имом дар ҷомеа ба он истинод шудааст. Ба гуфтаи назарияпардозони фиқҳи ҳукуматӣ, сирфи қонунгузорӣ барои ҷомеа кофӣ нест ва ниёз ба иҷрои он вуҷуд дорад, ки ин мансаб дар ҷомеаи исломӣ ба ӯҳдаи имом гузошта шудааст. Ба бовари онҳо, дар сурати набуди имом дар ҷомеа, саодати дунёвӣ ва ухравии башар таъмин намешавад. Бинобар ин ҳамчунон ки Худованд барои Пайғамбар (с) шаъни ҳукуматӣ барои иҷрои аҳкоми исломӣ қарор дод, ӯ низ имомонро пас аз худ барои ин кор таъйин кард ва пас аз имомони шиа низ ин мансаб ба фақеҳони дорои шароит расидааст.[48]

Табдили аҳкоми фиқҳӣ ба қонун

Аз мабонии муҳим дар фиқҳи ҳукуматӣ, табдили аҳкоми шаръӣ ба қонун дониста шудааст. Бар ин асос гуфта шудааст, аз он ҷо ки мухотабони фиқҳи ҳукуматӣ шаҳрвандони ҷомеа (ва на мукаллафони аҳкоми шаръӣ) мебошанд, ва аз сӯи дигар, чун ҳукуматҳо хостаҳои худро дар қолаби қонунҳои илзомовар бар шаҳрвандон эҷод мекунанд, бинобар ин фиқҳи ҳукуматӣ ҳам дар ростои тадбири идораи ҷомеа бояд битавонад аҳкоми фиқҳиро ба қонунҳои илзомовар барои ҳамаи шаҳрвандон табдил диҳад.[49]

Паёмадҳо

Дар пажӯҳишҳои фиқҳӣ барои рӯйкарди ҳукуматӣ ба фиқҳ, якчанд паёмад ва натиҷа нишон дода шудааст:

  • Тафовут дар истинбот аз далелҳои шаръӣ: Аз натиҷаҳои муҳими андешаи ҳукуматӣ ба фиқҳ, тафовути истинботиест, ки метавонад аз оёт ва ривоёт сурат гирад. Барои намуна дар рӯйкарди фардӣ ба далелҳои хумс, хумс моли шахсии имом ва содот ҳисоб мешавад, ки фақеҳ бояд дар мавориди таъйиншуда онро масраф кунад; вале бар асоси андешаи ҳукуматӣ, хумс марбут ба мансаби имомат ва ҳукумат мешавад ва барои идораи ҷомеа ва таъмини хароҷоти ҳукумат дар назар гирифта мешавад.[50]
  • Авло будани ҳифзи ҳукумат бар аҳкоми шаръии аввалия: Бар асоси рӯйкарди фиқҳи ҳукуматӣ, ҳифзи ҳукумати исломӣ аз ҳамаи аҳкоми аввалияи Ислом муҳимтар аст ва дар ҷое, ки тазод миёни ҳифзи ин аҳком бо ҳифзи ҳукумат пеш ояд, қатъан ҳифзи ҳукумат муқаддам мешавад ва аҳкоми мутазоди бо ҳифзи ҳукумат канор гузошта хоҳад шуд.[51]
  • Таваҷҷуҳ ба коромадӣ ва ҷанбаи иҷроии аҳкоми шаръӣ: Дар фиқҳи ҳукуматӣ, таъсиргузорӣ ва натиҷабахшии аҳкоми истинботшуда мавриди таваҷҷуҳи фақеҳ аст; дар ҳоле ки дар андешаи фардӣ ба фиқҳ, барои фақеҳҳо, танҳо саҳеҳ будан ва ҳуҷҷияти аҳкоми истинботшуда муҳим аст ва паёмади аҳкоми содиршуда, дағдағаи онҳо нест.[52]

Эзоҳ

  1. ↑ Хоманаӣ, «بیانات در مراسم بیست‌ و دومین سالگرد رحلت امام خمینی», Пойгоҳи иттилоърасонии Дафтари ҳифз ва нашри осори Оятуллоҳ Хоманаӣ.
  2. ↑ Хоманаӣ, «پیام به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم به مناسبت تشکیل شورای سیاست‌گذاری حوزه», Пойгоҳи иттилоърасонии Дафтари ҳифз ва нашри осори Оятуллоҳ Хоманаӣ; Меҳризӣ, «Фиқҳи ҳукуматӣ», саҳ.141-142; Навоӣ, Фиқҳ ва иҷтиҳоди ҳукуматӣ, 1399ҳ.ш., саҳ.290-291; Машконӣ, Даромаде бар фалсафаи фиқҳи ҳукуматӣ, 1399ҳ.ш., саҳ.84.
  3. ↑ Толибии Тодӣ, Фиқҳи ҳукуматӣ, 1397ҳ.ш., саҳ.40; Зиёифар, «Рӯйкарди ҳукуматӣ дар фиқҳ», саҳ.10; Зулфиқорӣ ва Сайидиён, «Фиқҳи ҳукуматӣ; чистӣ, чароӣ, чигунагӣ», саҳ.52.
  4. ↑ Мунтазирӣ, Диросот фи вилоят-ил-фақеҳ, 1409ҳ.қ., ҷ.1, саҳ.15 ва 21; Издеҳӣ, Фиқҳи сиёсии Имом Хумайнӣ, 1390ҳ.ш., саҳ.10-37; Издеҳӣ ва Сиддиқ, «Моҳият ва хусусиятҳои фиқҳи ҳукуматӣ», саҳ.9.
  5. ↑ Издеҳӣ ва Сиддиқ, «Моҳият ва хусусиятҳои фиқҳи ҳукуматӣ», саҳ.8-9.
  6. ↑ Издеҳӣ ва Сиддиқ, «Моҳият ва хусусиятҳои фиқҳи ҳукуматӣ», саҳ.8-9.
  7. ↑ Меҳризӣ, «Фиқҳи ҳукуматӣ», саҳ.141-142.
  8. ↑ Издеҳӣ ва Сиддиқ, «Моҳият ва хусусиятҳои фиқҳи ҳукуматӣ», саҳ.7.
  9. ↑ Ғуломӣ ва Мираҳмадӣ, «Фиқҳи фардӣ ва фиқҳи ҳукуматӣ боистаҳо ва костиҳо», саҳ.88-97; Издеҳӣ, Имом Хумайнӣ ва иртиқои ҷойгоҳи фиқҳи ҳукуматӣ», саҳ.58.
  10. ↑ Хуросонӣ, «Равишшиносии фиқҳи ҳукуматӣ дар сипеҳри андешаи фиқҳӣ-сиёсии Имом Хумайнӣ», саҳ.48; Издеҳӣ, «Имом Хумайнӣ ва нигариши ҳукуматӣ ба фиқҳ», саҳ.116.
  11. ↑ Машконӣ, «Породойми фиқҳи ҳукуматӣ бо меҳварияти дидгоҳҳои Оятуллоҳилуъзумо Хоманаӣ», саҳ.54.
  12. ↑ Имом Хумайнӣ, Саҳифаи Имом, 1378ҳ.ш., ҷ.21, саҳ.289.
  13. ↑ Ҳасанлу ва Маҳмудӣ, «Ҷойгоҳи фиқҳи ҳукуматӣ; аҳамият ва зарурати таваҷҷуҳ ба он дар тамаддуни навини исломӣ», саҳ.20.
  14. ↑ Зиёифар, «Рӯйкарди ҳукуматӣ дар фиқҳ», саҳ.10-11; Меҳризӣ, «Фиқҳи ҳукуматӣ», саҳ.141-142.
  15. ↑ Издеҳӣ ва Сиддиқ, «Моҳият ва хусусиятҳои фиқҳи ҳукуматӣ», саҳ.11-12.
  16. ↑ Амиди Занҷонӣ, Фиқҳи сиёсӣ, 1377ҳ.ш., ҷ.2, саҳ.170-171.
  17. ↑ Зулфиқорӣ ва Сайидиён, «Фиқҳи ҳукуматӣ; чистӣ, чароӣ, чигунагӣ», саҳ.56-57.
  18. ↑ Ғуломӣ ва Мираҳмадӣ, «Фиқҳи фардӣ ва фиқҳи ҳукуматӣ боистаҳо ва костиҳо», саҳ.98.
  19. ↑ Парвар, «Фиқҳи ҳукуматӣ; чароӣ, чистӣ ва чигунагӣ», саҳ.192-193.
  20. ↑ Машконӣ, Даромаде бар фалсафаи фиқҳи ҳукуматӣ, 1399ҳ.ш., саҳ.106-108.
  21. ↑ Хоманаӣ, «Баёнот дар иҷлоси ҷаҳонии уламо ва бедории исломӣ», сомонаи Хоманаӣ дот-ай-ар; Машконӣ, Даромаде бар фалсафаи фиқҳи ҳукуматӣ, 1399ҳ.ш., саҳ.101-103.
  22. ↑ Толибии Тодӣ, Фиқҳи ҳукуматӣ, 1397ҳ.ш., саҳ.41-47.
  23. ↑ Навоӣ, Фиқҳ ва иҷтиҳоди ҳукуматӣ, 1399ҳ.ш., саҳ.289-301; Издеҳӣ, «Моҳият ва хусусиятҳои фиқҳи ҳукуматӣ», саҳ.22-23; Машконӣ, Даромаде бар фалсафаи фиқҳи ҳукуматӣ, 1399ҳ.ш., саҳ.285.
  24. ↑ Машконӣ, Даромаде бар фалсафаи фиқҳи ҳукуматӣ, 1399ҳ.ш., саҳ.290.
  25. ↑ Имом Хумайнӣ, Саҳифаи Имом, 1378ҳ.ш., ҷ.21, саҳ.289.
  26. ↑ Машконӣ, Даромаде бар фалсафаи фиқҳи ҳукуматӣ, 1399ҳ.ш., саҳ.290.
  27. ↑ Навоӣ, Фиқҳ ва иҷтиҳоди ҳукуматӣ, 1399ҳ.ш., саҳ.299-300; Машконӣ, Даромаде бар фалсафаи фиқҳи ҳукуматӣ, 1399ҳ.ш., саҳ.291-293.
  28. ↑ Машконӣ, Даромаде бар фалсафаи фиқҳи ҳукуматӣ, 1399ҳ.ш., саҳ.307-315.
  29. ↑ Сайфии Мозандаронӣ, Мабони-л-фиқҳ-ил-фаъъол, 1425ҳ.қ., ҳ. 1, саҳ.13.
  30. ↑ Навоӣ, Фиқҳ ва иҷтиҳоди ҳукуматӣ, 1399ҳ.ш., саҳ.298-299.
  31. ↑ Имом Хумайнӣ, Саҳифаи Имом, 1378ҳ.ш., ҷ.21, саҳ.218; Издеҳӣ, «Моҳият ва хусусиятҳои фиқҳи ҳукуматӣ», саҳ.22-23.
  32. ↑ Зиёифар, «Рӯйкарди ҳукуматӣ дар фиқҳ», саҳ.16.
  33. ↑ Машконӣ, Даромаде бар фалсафаи фиқҳи ҳукуматӣ, 1399ҳ.ш., саҳ.153-222; Хуросонӣ, «Равишшиносии фиқҳи ҳукуматӣ дар сипеҳри андешаи фиқҳӣ-сиёсии Имом Хумайнӣ», саҳ.59-66; Саромӣ, «Даромаде бар фиқҳи ҳукуматӣ», саҳ.15-30; Меҳризӣ, «Фиқҳи ҳукуматӣ», саҳ.159; Зиёифар, «Рӯйкарди ҳукуматӣ дар фиқҳ», саҳ.16-21; Издеҳӣ ва Сиддиқ, «Моҳият ва хусусиятҳои фиқҳи ҳукуматӣ», саҳ.18-24; Ғуломӣ ва Мираҳмадӣ, «Фиқҳи фардӣ ва фиқҳи ҳукуматӣ боистаҳо ва костиҳо», саҳ.99-101.
  34. ↑ Машконӣ, Даромаде бар фалсафаи фиқҳи ҳукуматӣ, 1399ҳ.ш., саҳ.169 ва 171.
  35. ↑ Имом Хумайнӣ, Вилояти фақиҳ, 1377ҳ.ш., саҳ.19-21; Хуросонӣ, «Равишшиносии фиқҳи ҳукуматӣ дар сипеҳри андешаи фиқҳӣ-сиёсии Имом Хумайнӣ», саҳ.51-52.
  36. ↑ Ғуломӣ ва Мираҳмадӣ, «Фиқҳи фардӣ ва фиқҳи ҳукуматӣ боистаҳо ва костиҳо», саҳ.99; Издеҳӣ ва Сиддиқ, «Моҳият ва хусусиятҳои фиқҳи ҳукуматӣ», саҳ.18-19.
  37. ↑ Машконӣ, Даромаде бар фалсафаи фиқҳи ҳукуматӣ, 1399ҳ.ш., саҳ.177.
  38. ↑ Мунтазирӣ, Даросот фи вилоят-ил-фақиҳ, 1409ҳ.қ., ҷ.1, саҳ.31.
  39. ↑ Мутаҳҳарӣ, Наҳзатҳои исломии муосир, 1367ҳ.ш., саҳ.21 ва 36 ва 41.
  40. ↑ Имом Хумайнӣ, Вилояти фақиҳ, 1377ҳ.ш., саҳ.12.
  41. ↑ Саромӣ, «Даромаде бар фиқҳи ҳукуматӣ», саҳ.15-23.
  42. ↑ Машконӣ, Даромаде бар фалсафаи фиқҳи ҳукуматӣ, 1399ҳ.ш., саҳ.184.
  43. ↑ Имом Хумайнӣ, Вилояти фақиҳ, 1377ҳ.ш., саҳ.18; Машконӣ, Даромаде бар фалсафаи фиқҳи ҳукуматӣ, 1399ҳ.ш., саҳ.184-190.
  44. ↑ Машконӣ, Даромаде бар фалсафаи фиқҳи ҳукуматӣ, 1399ҳ.ш., саҳ.191.
  45. ↑ Хуросонӣ, «Равишшиносии фиқҳи ҳукуматӣ дар сипеҳри андешаи фиқҳӣ-сиёсии Имом Хумайнӣ», саҳ.58-59.
  46. ↑ Имом Хумайнӣ, Саҳифаи Имом, 1378ҳ.ш., ҷ.6, саҳ.42-43 ва ҷ. 10, саҳ.18.
  47. ↑ Зиёифар, «Рӯйкарди ҳукуматӣ дар фиқҳ», саҳ.17-18.
  48. ↑ Имом Хумайнӣ, Вилояти фақиҳ, 1377ҳ.ш., саҳ.20-21; Зиёифар, «Рӯйкарди ҳукуматӣ дар фиқҳ», саҳ.18-19.
  49. ↑ Лакзоӣ, «Масоили фиқҳи сиёсӣ», саҳ.131; Издеҳӣ, «Моҳият ва хусусиятҳои фиқҳи ҳукуматӣ», саҳ.23-24.
  50. ↑ Имом Хумайнӣ, Китоб-ул-байъ, 1379ҳ.ш., ҷ.2, саҳ.659-660; Имом Хумайнӣ, Вилояти фақиҳ, саҳ.22.
  51. ↑ Имом Хумайнӣ, Саҳифаи Имом, 1378ҳ.ш., ҷ.2, саҳ.452; Машконӣ, Даромаде бар фалсафаи фиқҳи ҳукуматӣ, 1399ҳ.ш., саҳ.321-324.
  52. ↑ Зиёифар, «Рӯйкарди ҳукуматӣ дар фиқҳ», саҳ.24-25; Хуросонӣ, «Равишшиносии фиқҳи ҳукуматӣ дар сипеҳри андешаи фиқҳӣ-сиёсии Имом Хумайнӣ», саҳ.65-66.

Сарчашма

  • Амиди Занҷонӣ, Аббосалӣ, Фиқҳи сиёсӣ, ҷилди дувум, Теҳрон, Нашри Амири Кабир, 1377ҳ.ш.
  • Ғуломӣ, Наҷфалӣ ва Мансур Мираҳмадӣ, «فقه فردی و فقه حکومتی بایسته‌ها و کاستی‌ها» («Фиқҳи фардӣ ва фиқҳи ҳукуматӣ боистаҳо ва костиҳо»), Фаслиномаи Сиёсати мутаолия, соли дувум, №4, 1393ҳ.ш.
  • Зиёифар, Саид, «رویکرد حکومتی در فقه» («Рӯйкарди ҳукуматӣ дар фиқҳ»), Фаслиномаи Улуми сиёсӣ, №53, 1390ҳ.ш.
  • Зулфиқорӣ, Муҳаммад ва Сайид Маҳдӣ Сайидиён, «فقه حکومتی؛ چیستی، چرایی، چگونگی» («Фиқҳи ҳукуматӣ; чистӣ, чароӣ, чигунагӣ»), Дуфаслиномаи Маърифати сиёсӣ, соли чаҳорум, №1, 1391ҳ.ш.
  • Издеҳӣ, Сайид Саҷҷод ва Сиддиқа Сиддиқ Тақизода, «ماهیت و ویژگی‌های فقه حکومتی» («Моҳият ва хусусиятҳои фиқҳи ҳукуматӣ»), Фаслиномаи Ҳукумати исломӣ, №95, 1399ҳ.ш.
  • Издеҳӣ, Сайид Саҷҷод, «امام خمینی و نگرش حکومتی به فقه» («Имом Хумайнӣ ва нигариши ҳукуматӣ ба фиқҳ»), Фаслиномаи Улуми сиёсӣ, №70, 1394ҳ.ш.
  • Издеҳӣ, Сайид Саҷҷод, «امام خمینی و ارتقاء جایگاه فقه حکومتی» («Имом Хумайнӣ ва иртиқои ҷойгоҳи фиқҳи ҳукуматӣ»), Фаслиномаи Ҳукумати исломӣ, №64, 1391ҳ.ш.
  • Издеҳӣ, Сайид Саҷҷод, Фиқҳи сиёсии Имом Хумайнӣ, Теҳрон, Нашри Уруҷ, 1390ҳ.ш.
  • Имом Хумайнӣ, Сайид Рӯҳуллоҳ, Вилояти фақиҳ, Теҳрон, Муассисаи танзим ва нашри осори Имом Хумайнӣ, 1377ҳ.ш.
  • Имом Хумайнӣ, Сайид Рӯҳуллоҳ, Китоб-ул-байъ, Теҳрон, Муассисаи танзим ва нашри осори Имом Хумайнӣ, 1379ҳ.ш.
  • Имом Хумайнӣ, Сайид Рӯҳуллоҳ, Саҳифаи Имом, Теҳрон, Муассисаи танзим ва нашри осори Имом Хумайнӣ, 1378ҳ.ш.
  • Лакзоӣ, Наҷф, «مسائل فقه سیاسی» («Масоили фиқҳи сиёсӣ»), Дуфаслиномаи Дониши сиёсӣ, №11, 1389ҳ.ш.
  • Машконӣ Сабзворӣ, Аббосалӣ, Даромаде бар фалсафаи фиқҳи ҳукуматӣ, Қум, Интишороти Китоби фардо, 1399ҳ.ш.
  • Машконӣ, Аббосалӣ ва Абдулҳусайн Машконӣ, «پارادایم فقه حکومتی با محوریت دیدگاه‌های آیت‌اللّه العظمی خامنه‌ای» («Породойми фиқҳи ҳукуматӣ бо меҳварияти дидгоҳҳои Оятуллоҳилуъзумо Хоманаӣ»), Моҳномаи Маърифат, №168, 1390ҳ.ш.
  • Меҳризӣ, Маҳдӣ, «فقه حکومتی» («Фиқҳи ҳукуматӣ»), Фаслиномаи Нақд ва назар, №12, 1376ҳ.ш.
  • Мунтазирӣ, Ҳусайналӣ, Даросот фи вилоят-ил-фақиҳ ва фиқҳи-д-давлати-л-исломия, Қум, Нашри Тафаккур, 1409ҳ.қ.
  • Мутаҳҳарӣ, Муртазо, Наҳзатҳои исломии муосир, Теҳрон, Нашри Садро, 1367ҳ.ш.
  • Навоӣ, Алиакбар, Фиқҳ ва иҷтиҳоди ҳукуматӣ, Машҳад, Интишороти ҳавзаи илмияи Хуросон, 1399ҳ.ш.
  • Парвар, Исмоил, «فقه حکومتی؛ چرایی، چیستی و چگونگی» («Фиқҳи ҳукуматӣ; чароӣ, чистӣ ва чигунагӣ»), Моҳномаи Сура, №56-57, 1390ҳ.ш.
  • Сайфии Мозандаронӣ, Алиакбар, Мабони-л-фиқҳ-ил-фаъъол, Қум, Дафтари интишороти исломии вобаста ба Ҷомеаи мударрисин, 1425ҳ.қ.
  • Саромӣ, Сайфуллоҳ, «درآمدی بر فقه حکومتی» («Даромаде бар фиқҳи ҳукуматӣ»), Фаслиномаи Фиқҳ, соли 18, №4, 1390ҳ.ш.
  • Толибии Тодӣ, Баҳном, Фиқҳи ҳукуматӣ (Даромаде бар моҳият, усул ва мантиқи назарӣ), Теҳрон, Интишороти Донишгоҳи Имом Содиқ (а), 1397ҳ.ш.
  • Хоманаӣ, Сайид Алӣ, «پیام به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم به مناسبت تشکیل شورای سیاست‌گذاری حوزه» («Паём ба Ҷомеаи мударрисини ҳавзаи илмияи Қум ба муносибати ташкили Шӯрои сиёсатгузории ҳавза»), Пойгоҳи иттилоърасонии Дафтари ҳифз ва нашри осори Оятуллоҳ Хоманаӣ, санаи дарҷ: 15 ноябри 1992, санаи боздид: 1 январи 2026.
  • Хоманаӣ, Сайид Алӣ, «بیانات در مراسم بیست‌ و دومین سالگرد رحلت امام خمینی» («Баёнот дар маросими бисту дувумин солгарди реҳлати Имом Хумайнӣ»), Пойгоҳи иттилоърасонии Дафтари ҳифз ва нашри осори Оятуллоҳ Хоманаӣ, таърихи дарҷ: 4 июни 2011м, санаи боздид: 23 феврали 2026м.
  • Хоманаӣ, Сайид Алӣ, «بیانات در اجلاس جهانی علما و بیداری اسلامی» («Баёнот дар иҷлоси ҷаҳонии уламо ва бедории исломӣ»), Пойгоҳи иттилоърасонии Дафтари ҳифз ва нашри осори Оятуллоҳ Хоманаӣ, санаи дарҷ: 29 апрели 2013, санаи боздид: 23 феврали 2026.
  • Хуросонӣ, Ризо, «روش‌شناسی فقه حکومتی در سپهر اندیشه فقی - سیاسی امام خمینی» («Равишшиносии фиқҳи ҳукуматӣ дар сипеҳри андешаи фиқҳӣ-сиёсии Имом Хумайнӣ»), Фаслиномаи Пажӯҳишномаи инқилоби исломӣ, №9, 1392ҳ.ш.
  • Ҳасанлу, Амиралӣ ва Алӣ Маҳмудӣ, «جایگاه فقه حکومتی؛ اهمیت و ضرورت توجه به آن در تمدن نوین اسلامی» («Ҷойгоҳи фиқҳи ҳукуматӣ; аҳамият ва зарурати таваҷҷуҳ ба он дар тамаддуни навини исломӣ»), Фаслиномаи Пажӯҳишномаи улуми инсонӣ, №14, 1400ҳ.ш.
Баргирифта аз "https://tg.wikishia.net/w/index.php?title=Фиқҳи_ҳукуматӣ&oldid=37953"