Ҷаҳиш ба мӯҳтаво

Үндана:Масҷид-ун-набӣ

Иловаи пайвандҳо
Аз wikishia
Масҷид-ун-набӣ
БунёнгузорПайғамбар (с)
ТаъсисПас аз ҳиҷрати Пайғамбар (с) ба Мадина
КорбарӣМасҷид • Мазори шарифи Пайғамбар (с)
МаконМадина, Арабистони Саудӣ
Номҳои дигарҶомеи Мадина • Масҷид-ур-расул • Масҷиди Расулуллоҳ • Масҷиди набавӣ • Масҷиди Мадина
Воқеаҳои вобастаСадд-ул-абвоб • Сутуни Ҳаннона • Байъат бо Имом Алӣ (а)
ЗарфиятҲудуди як миллион намозгузор
ВазъиятФаъол
МасоҳатҲудуди 98 ҳазор метри мураббаъ фазои сақфдор • Ҳудуди 67 ҳазор метри мураббаъ пушти бом • Ҳудуди 235 ҳазор метри мураббаъ саҳнҳо
ИмконотОби Замзам • системаи таҳвия • паркинг • соябонҳои мутаҳаррик • маркази нигоҳдорӣ ва омӯзиши кӯдакон • китобхона
БозсозӣДар давраҳои мухталиф
Вебгоҳمسجدالنبی


Масҷид-ун-набӣ (арабӣ: مسجد النبي) ё Масҷиди набавӣ (форсӣ: مسجد نبوی), аз муҳимтарин масҷидҳо ва зиёратгоҳҳои мусалмонон дар Мадина аст, ки пас аз Масҷид-ул-ҳаром, муқаддастарин масҷид дар Ислом ба шумор меояд. Ин масҷид ба дастури Пайғамбари Ислом (с) пас аз ҳиҷрат ба Мадина ва дар соли нахусти ҳиҷрии қамарӣ сохта шуд. Марқади Пайғамбар (с) дар ин масҷид қарор дорад ва дар баъзе манобеи шиа, маҳали дафни Ҳазрати Фотима (с) низ дар ҳудуди он дониста шудааст.

Масҷид-ун-набӣ дар тӯли таърих чандин бор тавсеа ва бозсозӣ шуда ва бахшҳои таърихӣ ва мазҳабии мутааддиде монанди Ҳуҷраи набавӣ, Равзат-ун-набӣ, минбари Пайғамбар, меҳроби Пайғамбар ва гунбади сабзро дар бар мегирад. Ин масҷид дар давраи Пайғамбар (с) афзун бар маҳали ибодат, аз марказҳои муҳими иҷтимоӣ ва сиёсии ҷомеаи исломӣ буд ва маҳали баргузории иҷтимоот, дидор бо ҳайатҳо ва расидагӣ ба баъзе умури ҷомеа ба шумор мерафт.

Дар ривоёти исломӣ, барои ибодат ва намоз дар Масҷид-ун-набӣ фазлиятu вижае баён шудааст. Дар фиқҳи шиа низ барои ҳузур дар ин масҷид одоб ва аҳкоми хоссе баён шудааст аз ҷумла ин ки вуруди ҷунуб ва ҳоиз манъ аст ва мусофир метавонад намозашро дар он комил ё шикаста хонад. Дар давраи ҳокимияти Оли Сауд низ баъзе аъмоли мавриди таваҷҷуҳи шиаён, аз ҷумла саҷда бар муҳр ва табаррук ба аҷзои масҷид, бо маҳдудиятҳое рӯ ба рӯ будааст.

Фазилат ва ҷойгоҳ

Масҷид-ун-набӣ пас аз Масҷид-ул-ҳаром, муқаддастарин масҷиди мусалмонон ба шумор меояд. Марқади Пайғамбар (с) дар ин масҷид қарор дорад ва қабристони Бақеъ низ дар наздикии он воқеъ шудааст.[1] Дар баъзе манобеъ, эҳтимол дода шудааст ки Ҳазрати Фотима (с) дар маҳали хонаи худ, ки дар ҳудуди Масҷид-ун-набӣ қарор дорад, дафн шуда бошад.[2] Ҳамчунин дар воқеаи садд-ул-абвоб, Пайғамбар (с) маъмур шуд ҳамаи дарҳои кушодашуда ба Масҷиди Набиро, ба ҷуз дари хонаи Ҳазрати Алӣ (а), бандад.[3]

Саффҳои намози ҷамоат дар саҳни Масҷид-ун-набӣ

Бинo бар ривоёт, намоз дар Масҷид-ун-набӣ фазлиятu вижае дорад[4] ва дар баъзе аз онҳо, савоби намоз дар ин масҷид баробар бо ҳазор ё даҳҳазор намоз дар дигар масҷидҳо, ба ҷуз Масҷид-ул-ҳаром, баён шудааст.[5] Ҳамчунин бар салавот фиристодан дар ин масҷид таъкид шудааст.[6] Дар ривоёт ба эътикоф дар канори сутунҳои Масҷид-ун-набӣ тавсия шудааст.[7]

Бахше аз дохили Масҷид-ун-набӣ

Ҳузур дар Масҷид-ун-набӣ ва зиёрати Пайғамбар (с) аз аъмоли мавриди таваҷҷуҳи мусалмонон дар сафари ҳаҷ аст[8] ва дар манобеи исломӣ бар зиёрати марқади Пайғамбар (с) ва ҳузур дар ин масҷид таъкид шудааст.[9]

Бахше аз пушти боми Масҷид-ун-набӣ

Баъзе муфассирон, масҷидеро ки дар ояти 108 сураи Тавба дар баробари Масҷиди Зирор, ба намозгузорӣ дар он тавсия шудааст, Масҷид-ун-набӣ донистаанд;[10] ҳарчанд дидгоҳи машҳур, Масҷиди Қубо аст. [11]

Дар осоре дар бораи таърих ва ҷуғрофиёи Мадина, монанди Ахбор-ул-Мадина навиштаи Ибни Забола (ваф. ҳудуди 200ҳ.қ), Таърих ал-Мадинат-ул-мунаввара навиштаи Ибни Шаббаҳ (ваф.262ҳ.қ) ва Осори исломии Макка ва Мадина навиштаи Расули Ҷаъфариён, ба Масҷид-ун-набӣ ва одоби он низ пардохта шудааст. Китоби Таърих ал-Масҷид-ун-набавӣ аш-шариф навиштаи Муҳаммад Илёс Абдулғанӣ низ ба таври мустақил ба Масҷид-ун-набӣ бахшида шудааст.

Масҷид-ун-набӣ бо номҳое аз ҷумла Ҷомеи Мадина, Масҷид-ур-расул, Масҷиди Расулуллоҳ, Масҷиди набавӣ ва Масҷиди Мадина низ шинохта мешавад.[12] Дар ривоёти нақлшуда аз Пайғамбар (с), аз ин масҷид бо таъбирҳое монанди «масҷидӣ/مسجدی» ба маънои «масҷиди ман» ёд шудааст.[13]

Ин масҷид дар маркази шаҳри Мадина, дар кишвари Арабистони Саудӣ қарор дорад.[14]

Коркардҳои сиёсӣ ва иҷтимоӣ

Масҷид-ун-набӣ дар асри Пайғамбар (с) афзун бар маҳали баргузории намозҳои ҷамоати Пайғамбар,[15] аз муҳимтарин марказҳои иҷтимоӣ ва сиёсии ҷомеаи исломӣ дар Мадина буд.[16] Мусалмонон дар ин масҷид бо Пайғамбар (с) дидор мекарданд ва дар бораи масоили динӣ ва умури умумии ҷомеа бо ӯ иртибот доштанд.[17] Ҳамчунин ҳайатҳое аз қабоил ва гурӯҳҳои мухталиф ба Мадина назди Пайғамбар (с) меомаданд. Дар манобеи таърихи Мадина, маҳале дар Масҷид-ун-набӣ бо унвони «Устувонат-ул-вуфуд» муаррифӣ шуда ки Пайғамбар (с) ҳангоми омадани ҳайатҳои араб, назди он менишаст.[18]

Асҳоби суффа низ дар суффае сарпӯшида дар бахши муаххари Масҷид-ун-набӣ сукунат доштанд. Онон аз мусалмонони фақир ва фоқиди маҳали сукунат буданд ва дар масҷид мехобиданд ва дар он ҷо иқомат доштанд.[19] Пайғамбар (с) низ ба онон расидагӣ мекард ва барои онон ғизо фароҳам месохт.[20]

Пас аз раҳлати Пайғамбар (с) низ Масҷид-ун-набӣ дар баъзе таҳаввулоти иҷтимоӣ ва сиёсии ҷомеаи мусалмонон нақш дошт. Аз ҷумла, баъяти умумӣ бо Абубакр пас аз баъяти Сақифа дар масҷид анҷом шуд.[21] Сипас Ҳазрати Фотима (с) пас аз манъи Фадак, дар масҷид хутбае ирод кард[22] ки ба Хутбаи Фадакия машҳур шуд.[23] Ҳамчунин пас аз кушта шудани Усмон, мардум дар Масҷид-ун-набӣ бо Имом Алӣ (а) баъят карданд.[24]

Масҷид-ун-набӣ маҳали арзаи хизматрасониҳои динӣ, фарҳангӣ ва иҷтимоӣ ба намозгузорон ва зоирон аст. Дар моҳи рамазон низ барномаҳое монанди эътикоф ва ифторӣ ва итъом дар он баргузор мешавад.[25]

Таърихча ва тавсеа

Сохти нахустин масҷид

Пас аз вуруди Пайғамбар (с) ба Ясриб, шутури ӯ дар маҳали кунунии Масҷид-ун-набӣ зону зад ва масҷид ва хонаи Пайғамбар (с) дар ҳамон ҳудуд сохта шуд. Дигар мусалмонон низ дар атрофи масҷид хонаҳое бунёд карданд ки баъзе аз онҳо ба масҷид роҳ доштанд.[26] Нахустин бинои масҷид ҳудуди 1050[27] то 1192 метри мураббаъ масоҳат дошт ва андозаи он ҳудуди 33 дар 36 метр буд. Девори масҷид низ ҳудуди севуним метр баландӣ дошт.[28]

Пас аз тағйири қибла аз Масҷидулақсо ба Масҷид-ул-ҳаром, бахши сақфдори масҷид аз шимол ба ҷануб мунтақил шуд.[29] Дар соли ҳафтуми ҳиҷрӣ, бо афзоиши шумори мусалмонон, масҷид тавсеа ёфт ва масоҳати он ба ҳудуди 2475 метри мураббаъ расид.[30]

Давраи зомомдории Умар ва Усмон

Дар соли ҳабдаҳуми ҳиҷрӣ, хонаҳои атрофи масҷид ба он замimа шуд ва масҷид аз самти қибла ҳудуди 5 метр, аз самти ғарб 10 метр ва аз самти шимол 15 метр густариш ёфт.[31] Дар соли 29 ҳиҷрӣ, Усмон ибни Аффон бо вуҷуди мухолифати баъзе ҳамсоягон, 496 метри мураббаъ бар масоҳати масҷид афзуд. Дар ин тавсеа, аз сангҳои ҳаҷорӣшуда ва нақшдор истифода шуд ва сақфи масҷид бо чӯби соҷ тармим гардид. Ҳамчунин дар бахши пешии масҷид, мақсурае барои истодани имоми ҷамоат сохта шуд.[32]

Соябонҳои Масҷид-ун-набӣ

Давраи Банӣ Умайя ва Банӣ Аббос

Дар давраи хилофати Валид ибни Абдулмалик, Умар ибни Абдулазиз ки дар солҳои 88 то 91ҳ.қ волии Мадина буд, ҳуҷраҳои Пайғамбар (с) ва хонаи Ҳазрати Фотима (с)-ро дар ҳудуди тавсеаи масҷид қарор дод ва масоҳати масҷид ба ҳудуди 6400 ё 7500 метри мураббаъ расид.[33] Дар ин давра, бинои масҷид истиҳкоми бештаре ёфт ва тазйиноти меъмории он низ афзоиш ёфт. Валид барои иҷрои ин тарҳ аз Қайсари Рум кӯмак гирифт ва ба гузориши баъзе манобеъ, Қайсари Рум сад ҳазор мисқоли тило ва сад коргари моҳир барои сохти масҷид фиристод.[34]

Маҳдии Аббосӣ дар соли 161 ё 162ҳ.қ, ҳудуди 2450 метри мураббаъ бар масоҳати масҷид афзуд ва сутунҳо ва дарҳои онро афзоиш дод. Дар ин замон масҷид бист дар дошт ки чаҳор дар дар шимол, ҳашт дар дар ғарб ва ҳашт дар дар шарқ қарор дошт. Дар ин тавсеа, шуморе аз хонаҳои атрофи масҷид низ тахриб ва ба он афзуда шуд; аз ҷумла хонаҳои мансуб ба Абдуллоҳ ибни Масъуд, Шурҳабил ибни Ҳасana ва Мисвар ибни Махрама.[35] Масҷид-ун-набӣ дар давраи Мамолик низ чанд бор бозсозӣ ва таъмир шуд.[36]

Давраи Усмонӣ ва Оли Сауд

Султон Абдулҳамиди Аввали Усмонӣ аз соли 1265ҳ.қ,/1849 ҳудуди сездаҳ сол, Масҷид-ун-набиро бозсозӣ кард ва бахшҳои мухталифи онро истиҳком бахшид ва тазйин кард.[37] Дар давраи Оли Сауд низ тавсеаҳои густурдае дар масҷид анҷом шуд. Фаҳд ибни Абдулазиз дар соли 1405ҳ.қ/1985, тарҳи тавсеаи масҷидро оғоз кард ва масоҳати он ба ҳудуди 82 ҳазор метри мураббаъ расид.[38]

Тавсеаи Масҷид-ун-набӣ дар давраҳои мухталиф (ранги сабз фазои сохташуда дар давраи дувуми саудиро нишон медиҳад.)

Дар тавсеаи дувуми Масҷид-ун-набӣ дар давраи Оли Сауд, фазои сақфдори масҷид ҳудуди 98 ҳазор метри мураббаъ, пушти боми он ҳудуди 67 ҳазор метри мураббаъ ва саҳнҳои он ҳудуди 235 ҳазор метри мураббаъ васеъ ёфт.[39] Дар ин тавсеа, саҳнҳо ва пушти боми масҷид барои адои намоз истифода мешаванд[40] ва саҳнҳо ба соябонҳои мутаҳаррик муҷаҳҳаз шудаанд.[41] Оби Замзам низ барои нӯшидани зоирон фароҳам шуда[42]ва масҷид ба имконоте монанди системҳои таҳвия[43] ва паркинг[44] муҷаҳҳар аст. Бар асоси гузориши Созмони умумии умури Масҷид-ун-набӣ, маҷмуаи масҷид дар замонҳои партрафик зарфияти ҳудуди як миллион намозгузорро дорад.[45] Ҳамчунин дар масҷид фазое барои нигоҳдорӣ ва омӯзиши кӯдакон дар назар гирифта шудааст.[46] Китобхонаи Масҷид-ун-набӣ ки пешинаи он ба соли 886ҳ.қ бармегардад[47] ва пас аз оташсӯзии ҳамон сол, дар соли 1352ҳ.қ бозсозӣ шуд.[48]

Маркази нигоҳдории кӯдакон дар Масҷид-ун-набӣ

Одоб ва аҳкоми масҷид

Дар фиқҳи шиа, барои ҳузур дар Масҷид-ун-набӣ одоб ва аҳкоме баён шудааст. Ҳангоми вуруд, хондани изни вуруд, вуруд бо пои рост ва аз Боби Ҷабраил, ва гуфтани сад маротиба «Аллoҳу акбар» мустаҳаб дониста шудааст. Пас аз он низ хондани намози таҳияти масҷид тавсия шудааст.[49]

Вуруди ҷунуб, ҳоиз ва нуфасо ба Масҷид-ун-набӣ ҳаром аст; ҳатто агар аз як дар ворид ва аз дари дигар хориҷ шаванд.[50] Ҳамчунин Масҷид-ун-набӣ аз амо́кини тахйир аст ва мусофир метавонад намозашро дар он комил ё шикаста хонад.[51]

Баъзе маҳдудиятҳои шиаён дар давраи Оли Сауд

Дар давраи ҳокимияти Оли Сауд, баъзе аъмоли мавриди таваҷҷуҳи шиаён дар Масҷид-ун-набӣ бо маҳдудиятҳое рӯ ба рӯ будааст. Аз ҷумла, истифода аз муҳр барои саҷда дар ин масҷид маъмул нест ва фақиҳони шиа дар шароити тақия, саҷда бар фаршро ҷоиз донистаанд. Дар ҳамин замина, баъзе мароҷеи шиа фатво додаанд ки ҳангоми адои намози ҷамоат дар Масҷид-ун-набӣ, муъминон набояд аз масҷид хориҷ шаванд ва бояд дар ҷамоати мусалмонон ширкат кунанд.[52] Ҳамчунин табаррук ҷустан ба аҷзои масҷид, монанди минбар, деворҳо ва дарҳо, аз сӯи ниҳодҳои мазҳабии Арабистон манъ шудааст. Ин маҳдудиятҳо мубтанӣ бар дидгоҳи ваҳҳобиён дар бораи адами машруъияти баъзе аъмол, аз ҷумла табаррук аст.

Зариҳи Пайғамбар дар соли 1925

Амо́кин ва аҷзои масҷид

Бахши ҷанубии зариҳи Пайғамбар (с) ки се метр то қабр фосила дорад.[53]

Ҳуҷраи набавӣ

Мақолаи асосӣ: Ҳуҷраи набавӣ

Ҳуҷраи набавӣ маҳали дафни Пайғамбари ислом аст, ки пеш аз раҳлати ӯ, маҳали сукунаташ бо Оиша буд.[54] Пайғамбар (с) дар ин ҳуҷра раҳлат кард ва дар ҳамон ҷо дафн шуд.[55] Пас аз он, Абубакр ва Умар низ дар ин ҳуҷра дафн шуданд.[56]

Имом Ҳасан (а) васият кард то дар канори Пайғамбари ислом дафн шавад;[57] аммо бо мухолифати Банӣ Умайя[58] ва Оиша[59] ин амр таҳаққуқ наёфт. Дар авохири қарни нахусти ҳиҷрӣ, дар атрофи ҳуҷра деворе панҷзилъӣ сохта шуд ва дар манобеъ, аз парҳез аз ҳамонандӣ бо Каъба аз далоили ин шакл дониста шудааст.[60] Дар бозсозиҳои баъдӣ, ҳуҷра дар ҳудуди масҷид қарор гирифт ва ба ҳамроҳи хонаи Ҳазрати Фотима дар даруни зариҳе қарор гирифт.[61]

Нақшаи дохили зариҳи Пайғамбар (с) ки хонаи вай ва хонаи Ҳазрати Фотима (с) бахше аз он аст.

Хона ва мадфани Ҳазрати Фотима (с)

Мақолаҳои асосӣ: Хонаи ҳазрати Фотима (с) ва Маҳали дафни ҳазрати Фотима (с)

Хонаи ҳазрати Фотима (с) дар пушти хонаи Оиша қарор дошт. Асаре аз он боқӣ намондааст, аммо ҳудуди он дар дохили зариҳ ва ҳуҷраи Пайғамбар (с) қарор дорад.[62] Аҳли суннат ғолибан маҳали дафни Ҳазрати Фотима (с)-ро Бақеъ медонанд;[63] аммо бинo бар бештари ривоёти шиа, хонаи ӯ маҳали дафни вай будааст.[64] Уламои шиа низ бо қатъӣ надoнистани маҳали дафн, эҳтимол додаанд ки мадфани Ҳазрати Фотима (с) дар ҳудуди Масҷид-ун-набӣ бошад.[65]

Равзат-ун-набӣ

Мақолаи асосӣ: Равзат-ун-набӣ
Пушти боми равза

Равзат-ун-набӣ бахше аз Масҷид-ун-набӣ дар фосилаи миёни минбар ва ҳуҷраи набавӣ аст. Пайғамбар (с) ин маконро «боғе аз боғҳои биҳишт» тавсиф кардааст.[66] Дар бораи маънои ин таъбир, дидгоҳҳои мухталифе вуҷуд дорад; баъзе онро киноя аз фазлият ва подоши ибодат дар ин макон донистаанд[67] ва баъзе онро нозир ба ҳақиқати биҳишт донистаанд.[68] Равзат-ун-набӣ ба «равзаи мутаҳҳара» ва «равзаи шарифа» низ шуҳрат дорад.[69]

Дарҳои масҷид

Масҷид-ун-набӣ дар замони Пайғамбар (с) се дар дошт. Дари ҷанубӣ пас аз тағйири қибла баста шуд ва даре дар шимоли масҷид ҷойгузини он шуд. Дари ғарбӣ «Боби Отика» ном дошт ва баъдҳо «Боб-ур-раҳма» номида шуд. Дари шарқӣ низ бо номҳое монанди «Боби Усмон», «Бобун-Набӣ» ва «Боби Ҷабраил» шинохта мешуд.[70]

Ин номҳо ба мавқеияти маконӣ ё рӯйдодҳои муртабит бо ҳар дар нисбат дода шудаанд; аз ҷумла «Боби Отика» ба сабаби қарор гирифтан дар баробари хонаи Отика бинти духтари Абдуллоҳ ибни Язид ибни Муовия номида шуд[71] ва номи «Боб-ур-раҳма» ба ривояте дар бораи дархости борон дар ин макон бармегардад.[72] Боби Усмон дар баробари хонаи Усмон ибни Аффон, ва иртиботи Бобун-Набӣ ва Боби Ҷабраил бо вуруди Пайғамбар (с) ва нузули Ҷабраил (а) дар наздикии он.[73]

Дар замони Умар ибни Хаттоб се дари дигар, аз ҷумла Боб-ус-салом ва Боб-ун-нисо, ба масҷид афзуда шуд. Дар тавсеаҳои баъдӣ низ дарҳои дигаре сохта ва баъзе дарҳои пешин масдуд шуд. Дар соли 1404ҳ.ш, ҳудуди 86 дар барои масҷид гузориш шудааст.[74]

Ном ва мавқеияти баъзе дарҳои Масҷид-ун-набӣ

Сутунҳо

Мақолаи асосӣ: Сутунҳои Масҷид-ун-набӣ

Сутунҳои Масҷид-ун-набӣ дар замони Пайғамбар (с) аз танаи нахл сохта шуда буд. Баъзе сутунҳои мавҷуд дар Равзат-ун-набӣ ба сабаби иртибот бо рӯйдодҳои таърихӣ шуҳрат ёфтаанд.[75] Дар бозсозиҳои баъдӣ, сутунҳои сангӣ ҷойгузини сутунҳои ибтидоӣ шуд[76] ва талош бар ин буд ҳолати ибтидоии масҷид аз байн наравад ва сутунҳо дар ҳамон макони сутунҳои собиқ қарор дода шаванд.[77] Дар дувумин тавсеа дар давраи Оли Сауд, шумори сутунҳои масҷид ба 2104 сутун расид.[78]

Сутуни тавба ё Абулабоба, Сутуни Ҳаннона ва Сутуни таҳаҷҷуд аз сутунҳои машҳури Масҷид-ун-набӣ аnd; сутуни тавба бо тавбаи Абулабоба,[79] сутуни Ҳаннона бо нолидани дарахти хурмо дар фироқи Пайғамбар (с)[80] ва сутуни таҳаҷҷуд бо намози шаби Пайғамбар (с)[81] иртибот дорад.

Минбари Пайғамбар ки дар равзаи шарифа қарор дорад

Минбари Пайғамбар

Мақолаи асосӣ: Минбари Пайғамбар (с)

Пайғамбари ислом (с) дар оғоз, ҳангоми суханронӣ дар Масҷид-ун-набӣ ба танаи дарахти хурмо такя мекард.[82] Дар соли ҳафтум ё ҳаштуми ҳиҷрӣ минбаре дар масҷид сохта шуд.[83] Пайғамбар минбари худро дари хурдаке аз биҳишт тавсиф кард[84] ки пойҳои он аз биҳишт оғоз шудааст.[85] Дар қарнҳои мутамаддид, минбарҳои мутааддид сохта, ва дар ҳамон макони минбари Пайғамбар қарор дода шуд.[86] Минбари мавҷуд дар соли 998 қамарӣ ба дастури султони Усмонӣ сохта ва ба Мадина фиристода шуд.[87]

меҳробҳо

Меҳроби Пайғамбар дар Равзат-ун-набӣ[88]
  • меҳроби Пайғамбар дар Равзат-ун-набӣ қарор дорад[89] ва маҳали намози Пайғамбар (с) дониста мешавад.[90] Ин меҳроб дар замони Пайғамбар (с) ба сурати фурӯрафтагӣ набуд ва эҳтимол дода шудааст ки бинои меҳроб ба шакли кунунӣ дар давраи Умар ибни Абдулазиз эҷод шуда бошад.[91]
  • меҳроби Усмонӣ дар маҳали меҳроби масҷид дар давраи Усмон ибни Аффон қарор дорад ва ба ҳамин сабаб ба ин ном шуҳрат ёфтааст. Дар тавсеаҳои масҷид дар давраи хулафои нахуст, маҳали меҳроб ба девори нав мунтақил шуд, аммо ҷои он нисбат ба мавқеияти пешин ҳифз шуд.[92] Ин меҳроб дар даврае аз ҳукумати Оли Сауд маҳали адои намози ҷамоат буд ва сипас намози ҷамоат ба меҳроби Пайғамбар дар Равзат-ун-набӣ бозгардонида шуд.[93]
  • меҳроби таҳаҷҷуд дар маҳали ибодати шабонаи Пайғамбар (с) дар канори сутуни таҳаҷҷуд қарор дошт. меҳробе дар давраҳои баъд дар ин макон сохта шуд ки ба «меҳроби таҳаҷҷуд» шуҳрат ёфт ва дар давраи Оли Сауд барчида шуд.[94] меҳроби Фотима (с) низ дар ҳудуди мақсура қарор дорад ва дар баъзе ривоёт аз он ёд шудааст.[95]

Гунбади набавӣ

Нахустин гунбад бар фарози марқади Пайғамбар (с) дар соли 678ҳ.қ./1279 ба дастури султони Қалоун Мамлукӣ сохта шуд. Ин гунбад пас аз осебдидагӣ дар оташсӯзии соли 887ҳ.қ./1482 ба дастури султони Қоитбой бозсозӣ шуд ва дар соли 1233ҳ.қ./1818 низ дар давраи султони Маҳмуди Усмонӣ бозсозӣ гардид. Дар давраи султони Абдулҳамиди Усмонӣ, ранги гунбад аз кабуд ба сабз тағйир ёфт ва аз он пас ба Қуббат-ул-Хазро ё гунбади сабз шуҳрат ёфт.[96] Дар дувумин тавсеаи Масҷид-ун-набӣ дар давраи Оли Сауд низ 24 гунбади мутаҳаррик барои пӯшиши саҳнҳои масҷид сохта шуд[97] ки кӯтоҳтар аз гунбади сабз ҳастанд.[98]

Номи Имоми дувоздаҳум (Муҳаммад ал-Маҳдӣ) бар девори Масҷид-ун-набӣ дар Ҳадиқат-уз-Заҳро

Манораҳо

Масҷид-ун-набӣ дар замони Пайғамбар (с) манора надошт ва муаззинон барои азон гуфтан бар маконҳои муртафеъ меистоданд.[99] Нахустин манораи масҷид дар давраи Умар ибни Абдулазиз ва ба дастури Валид ибни Абдулмалик сохта шуд.[100] Дар давраи Оли Сауд, ду манораи қадимӣ дар ҷанубу шарқии масҷид ва наздики гунбади сабз ва дар наздикии Боб-ус-салом ҳифз ва ду манора дар шимоли масҷид бозсозӣ шуд.[101] Ҳамчунин манораҳои дигаре ба масҷид афзуда шуд ва шумораи онҳо ба даҳ манора расид.[102]

Номи имомони шиа бар девори Масҷид-ун-набӣ дар Ҳадиқат-уз-Заҳро

Ҳадиқат-уз-Заҳро

Дар гузашта дар бахши шарқии саҳни нахусти Масҷид-ун-набӣ чанд дарахти нахл вуҷуд дошт. Ин бахш ба сабаби наздикӣ ба меҳроби таҳаҷҷуд ва хонаи Ҳазрати Фотима (с) «Ҳадиқат-уз-Заҳро» номида шуд.[103] Номи дувоздаҳ имоми шиа, ҳамроҳ бо номи ашраи мубашшира ва асомии чор имоми мазҳаби аҳли суннат бар атрофи деворҳо навишта шудааст. Номи имоми дувоздаҳум ба сурати Муҳаммад-ул-Маҳдӣ омада буд ба гунае ки аз дур «ҳай» яъне зинда хонда мешуд ки калимаи «ҳай» дар давраи Оли Сауд тағйир ёфтааст.[104]

Пули 100-риёлии Арабистон бо тасвири Масҷид-ун-набӣ
Кошӣ бо тасвири Масҷид-ун-набӣ

Эзоҳ

  1. ↑ Ҷаъфариён, Осори исломии Макка ва Мадина, саҳ.239.
  2. ↑ Садуқ, Ман ло яҳзуруҳ-ул-фақиҳ, ҷ.2, саҳ.572.
  3. ↑ Ибни Касир, ал-Бидоя ва-н-ниҳоя, ҷ.7, саҳ.342.
  4. ↑ Шайхи Садуқ, ал-Хисол, ҷ.2, саҳ.628.
  5. ↑ Шайхи Садуқ, Савоб-ул-аъмол ва иқоб-ул-аъмол, саҳ.30.
  6. ↑ Кулайнӣ, ал-Кофӣ, ҷ.4, саҳ.553.
  7. ↑ Шайхи Садуқ, Ман ло яҳзуруҳ-ул-фақиҳ, ҷ.2, саҳ.570.
  8. ↑ Ниг.: Аминӣ, ал-Ғадир фи-л-китоб ва-с-сунна, ҷ.5, саҳ.165 - 169.
  9. ↑ Варром ибни Абифаррос, Маҷмуаи Варром, ҷ.1, саҳ.39.
  10. ↑ Олусӣ, Рӯҳ-ул-маонӣ фи тафсир-ил-Қуръон-ил-азим, ҷ.6, саҳ.20.
  11. ↑ Ҳусайнӣ, Тафсири Иснoашарӣ, ҷ.5, саҳ.204.
  12. ↑ Ниг.: Пурҳусайн, «قانون‌مندی در حکومت نبوی», саҳ.153.
  13. ↑ Кулайнӣ, ал-Кофӣ, ҷ.4, саҳ.556.
  14. ↑ Ҳофиз, Фусул мин таърих ал-Мадинат-ул-мунаввара, саҳ.63.
  15. ↑ Ниг.: Пурҳусайн, «قانون‌مندی در حکومت نبوی», саҳ.153.
  16. ↑ «نماذج من التخطيط في السيرة النبوية», Сомонаи Маҷаллат-уд-диросот-ил-исломия - Ҷомеаи Кобул.
  17. ↑ «The Prophet's Mosque as the Seat of the Prophet's Government», Сомонаи IslamiCity.
  18. ↑ Самҳудӣ, Вафо-ул-вафо би ахбори дор ал-Мустафо, ҷ.2, саҳ.45; Ибни Забола, Ахбор-ул-Мадина, саҳ.103.
  19. ↑ Ибни Саъд, ат-Табақот-ул-кубро, ҷ.1, саҳ.255; Ибни Ҳаҷар, Фатҳ-ул-борӣ, ҷ.1, саҳ.386.
  20. ↑ Бухорӣ, Саҳиҳ ал-Бухорӣ, ҷ.1, китоб-ус-салот, боби навм-ур-риҷол фи-л-масҷид, саҳ.217 - 218.
  21. ↑ Балозурӣ, Ансоб-ул-ашроф, ҷ.1, саҳ.582
  22. ↑ Ибни Тайфур, Балоғот-ун-нисо, саҳ.16.
  23. ↑ Табарсӣ, ал-Иҳтиҷоҷ ало аҳл-ил-лаҷоҷ, ҷ.1, саҳ.97 - 107.
  24. ↑ Табарӣ, Таърих ат-Табарӣ, ҷ.4, саҳ.427 - 428.
  25. ↑ «٤ آلاف معتكف يقضون العشر الأواخر من رمضان في المسجد النبوي», Сомонаи Ваколат-ул-анбо-ус-саудия (Вос).
  26. ↑ Ибни Забола, Ахбор-ул-Мадина, саҳ.74.
  27. ↑ Ҷаъфариён, Осори исломии Макка ва Мадина, саҳ.203.
  28. ↑ Ҳоҷи Сайидҷаводӣ, «سیری در معماری مسجد النبی», саҳ.122 - 123.
  29. ↑ Ҷаъфариён, Осори исломии Макка ва Мадина, саҳ.204.
  30. ↑ Наҷафӣ, Мадинашиносӣ, саҳ.35.
  31. ↑ Самҳудӣ, Вафо-ул-вафо, ҷ.2, саҳ.67 - 68; Ҷаъфариён, Осори исломии Макка ва Мадина, саҳ.205, 206.
  32. ↑ Ҷаъфариён, Осори исломии Макка ва Мадина, саҳ.206.
  33. ↑ Ҷаъфариён, Осори исломии Макка ва Мадина, саҳ.207.
  34. ↑ Ҷаъфариён, Осори исломии Макка ва Мадина, саҳ.208.
  35. ↑ Ҷаъфариён, Осори исломии Макка ва Мадина, саҳ.209.
  36. ↑ Ҷаъфариён, Осори исломии Макка ва Мадина, саҳ.210.
  37. ↑ Ҷаъфариён, Осори исломии Макка ва Мадина, саҳ.210.
  38. ↑ Ҷаъфариён, Осори исломии Макка ва Мадина, саҳ.211 - 213.
  39. ↑ Ансорӣ, Имора ва тавсеа ал-Масҷид-ин-набавӣ аш-шариф абр-ат-таърих, саҳ.204.
  40. ↑ «معماری مسجد النبی در گذر زمان», Сайти Ҳунар-онлайн.
  41. ↑ Алиободӣ, «معماری مسجد پیامبررا بهتر بشناسیم», Сомонаи Анҷумани мафохири меъмории Эрон
  42. ↑ «ماء زمزم المدينة», Сайти ал-Ҳайат-ул-омма би шуун-ил-Масҷид-ил-ҳаром вал Масҷид-ин-набавӣ (Ҳарамайн).
  43. ↑ «معماری مسجد النبی در گذر زمان», Сайти Ҳунар-онлайн.
  44. ↑ «بزرگترین توسعه در تاریخ مسجد شریف نبوی», саҳ.81.
  45. ↑ «عمارة المسجد النبوي», Сайти ал-Ҳайат-ул-омма би шуун-ил-Масҷид-ил-ҳаром вал Масҷид-ин-набавӣ (Ҳарамайн).
  46. ↑ «مركز ضيافة الأطفال بالمسجد النبوي.. رعاية واهتمام بأبناء القاصدين», Сайти ал-Арабия.
  47. ↑ «بزرگترین توسعه در تاریخ مسجد شریف نبوی», саҳ.97.
  48. ↑ «مكتبة المسجد النبوي», Сайти ал-Ҳайат-ул-омма би шуун-ил-Масҷид-ил-ҳаром вал Масҷид-ин-набавӣ (Ҳарамайн).
  49. ↑ Қумӣ, Мафотиҳ-ул-ҷинон, саҳ.405, боби кайфияти зиёрати ҳазрати Расул (с) дар Мадина.
  50. ↑ Яздӣ, ал-Урват-ул-вусқо, ҷ.1, саҳ.285.
  51. ↑ Яздӣ, ал-Урват-ул-вусқо, ҷ.2, саҳ.164.
  52. ↑ Имом Хумайнӣ, Маносики ҳаҷ (Имом ва мароҷеъ), саҳ.595.
  53. ↑ ал-Ҳарбӣ, «تعرف على أبرز موجودات و تفاصيل الحجرة النبوية», Сайти ал-Арабия.
  54. ↑ «الحجرة النبویة.. الملائکة یحفون بالقبر الشریف», Сайти ал-Мадина.
  55. ↑ Муҳаддиси Ардабилӣ, Кашф-ул-ғумма фи маърифат-ил-аимма, ҷ.1, саҳ.19.
  56. ↑ ал-Ансорӣ, Имора ва тавсеа ал-Масҷид-ин-набавӣ аш-шариф абр-ат-таърих, саҳ.62.
  57. ↑ Шайхи Тӯсӣ, ал-Амолӣ, саҳ.160.
  58. ↑ Ибни Шаҳрошуб, ал-Маноқиб, ҷ.4, саҳ.44; Абулфараҷи Исфаҳонӣ, Мақотил-ут-толибин, саҳ.81 - 82.
  59. ↑ Яъқубӣ, Таърих-ул-Яъқубӣ, ҷ.2, саҳ.225.
  60. ↑ ал-Ансорӣ, Имора ва тавсеа ал-Масҷид-ин-набавӣ аш-шариф абр-ат-таърих, саҳ.63.
  61. ↑ Ҷаъфариён, Осори исломии Макка ва Мадина, саҳ.256.
  62. ↑ Қоидон, Таърих ва осори исломии Макка ва Мадина, саҳ.255.
  63. ↑ Ҷаъфариён, Осори исломии Макка ва Мадина, саҳ.219.
  64. ↑ Ибни Шаббаҳ, Таърих ал-Мадинат-ул-мунаввара, ҷ.1, саҳ.107.
  65. ↑ Садуқ, Ман ло яҳзуруҳ-ул-фақиҳ, ҷ.2, саҳ.572.
  66. ↑ Кулайнӣ, ал-Кофӣ, ҷ.4, саҳ.553.
  67. ↑ Маҷлисӣ, Малоз-ул-ахёр, ҷ.9, саҳ.20.
  68. ↑ «الروضة الشریفة», Сайти Ислом-веб.
  69. ↑ Ҷаъфариён, Осори исломии Макка ва Мадина, ҷ.1, саҳ.215.
  70. ↑ Ҳофиз, Фусул мин таърих ал-Мадинат-ул-мунаввара, саҳ.65 - 66.
  71. ↑ Абдулғанӣ, Таърих ал-Масҷид-ин-набавӣ аш-шариф, саҳ.141.
  72. ↑ Ҷаъфариён, Осори исломии Макка ва Мадина, саҳ.236.
  73. ↑ Абдулғанӣ, Таърих ал-Масҷид-ин-набавӣ аш-шариф, саҳ.138 - 141.
  74. ↑ «ابواب مسجد النبی», Сайти ал-Ҳайат-ул-омма би шуун-ил-Масҷид-ил-ҳаром вал Масҷид-ин-набавӣ (Ҳарамайн).
  75. ↑ ал-Қурашӣ, «ما هی "الأساطین" التی ارتبطت بتاریخ المسجد النبوی», Сайти ал-Арабия.
  76. ↑ «8 أساطین فی الروضة الشریفة», Сайти ал-Ватан.
  77. ↑ ал-Ансорӣ, Имора ва тавсеа ал-Масҷид-ин-набавӣ аш-шариф абр-ат-таърих, саҳ.68.
  78. ↑ Алиободӣ, «معماری مسجد پیامبررا بهتر بشناسیم», Сомонаи Анҷумани мафохири меъмории Эрон
  79. ↑ Меҳрӣ, Аҳсан-ул-қисас, саҳ.469.
  80. ↑ Исфаҳонӣ, Далоил-ун-нубувва, саҳ.340 - 345.
  81. ↑ Ҷаъфариён, Осори исломии Макка ва Мадина, ҷ.1, саҳ.222.
  82. ↑ ал-Ансорӣ, Имора ва тавсеа ал-Масҷид-ин-набавӣ аш-шариф абр-ат-таърих, саҳ.76.
  83. ↑ Табарӣ, Таърих ат-Табарӣ, ҷ.3, саҳ.22.
  84. ↑ Кулайнӣ, ал-Кофӣ, ҷ.4, саҳ.553.
  85. ↑ Кулайнӣ, ал-Кофӣ, ҷ.4, саҳ.554.
  86. ↑ Мақризӣ, Имтоъ-ул-асмоъ, ҷ.10, саҳ.97.
  87. ↑ Ҷаъфариён, Осори исломии Макка ва Мадина, ҷ.1, саҳ.221.
  88. ↑ Халилӣ, Мавсуат-ул-атабот-ул-муқаддаса, ҷ.3, саҳ.328.
  89. ↑ Халилӣ, Мавсуат-ул-атабот-ул-муқаддаса, ҷ.3, саҳ.328.
  90. ↑ Сабрӣ-Бошо, Мавсуа миръот-ул-ҳарамайн аш-шарифайн ва Ҷазират-ул-араб, ҷ.3, саҳ.36.
  91. ↑ Самҳудӣ, Вафо-ул-вафо, ҷ.1, саҳ.282.
  92. ↑ Ҷамъе аз нависандагон, Мафоҳими исломия, ҷ.1, саҳ.273.
  93. ↑ ал-Ҳарбӣ, «6 محاریب تاریخ الإمامة فی الحرم النبوی», Сайти ал-Ватан.
  94. ↑ Наҷафӣ, Мадинашиносӣ, саҳ.100; Шайхӣ, Фарҳанги аъломи ҷуғрофиёӣ, саҳ.339.
  95. ↑ Маҷлисӣ, Биҳор-ул-анвор, ҷ.86, саҳ.313.
  96. ↑ Ҷаъфариён, Осори исломии Макка ва Мадина, саҳ.235.
  97. ↑ «معماری مسجد النبی در گذر زمان», Сайти Ҳунар-онлайн.
  98. ↑ Алиободӣ, «معماری مسجد پیامبررا بهتر بشناسیم», Сомонаи Анҷумани мафохири меъмории Эрон
  99. ↑ «مآذن المسجد النبوي», Сайти ал-Ҳайат-ул-омма би шуун-ил-Масҷид-ил-ҳаром вал Масҷид-ин-набавӣ (Ҳарамайн).
  100. ↑ «مآذن المسجد النبوي», Сайти ал-Ҳайат-ул-омма би шуун-ил-Масҷид-ил-ҳаром вал Масҷид-ин-набавӣ (Ҳарамайн).
  101. ↑ «مناره های مسجد نبوی ... سمبلهای معماری اسلامی در گذر زمان», Сайти Ваколат-ул-анбо-ус-саудия.
  102. ↑ «مآذن المسجد النبوي», Сайти ал-Ҳайат-ул-омма би шуун-ил-Масҷид-ил-ҳаром вал Масҷид-ин-набавӣ (Ҳарамайн).
  103. ↑ «حدیقة الزهراء», Сомонаи Ҳавзаи намояндагии валии фақиҳ дар умури ҳаҷ ва зиёрат.
  104. ↑ «حدیقة الزهراء», Сомонаи Ҳавзаи намояндагии валии фақиҳ дар умури ҳаҷ ва зиёрат.

Сарчашма

  • Абдулғанӣ, Муҳаммад Илёс, Таърих ал-Масҷид-ин-набавӣ аш-шариф, ал-Мадинат-ул-мунаввара, Мактаба Малик Фаҳд, 1416ҳ.қ.
  • Абулфараҷи Исфаҳонӣ, Алӣ ибни Ҳусайн, Мақотил-ут-толибин, муҳаққиқ: Сайид Аҳмад Сaқр, Бейрут, Дор-ул-маърифа, бетаърих.
  • Алиободӣ, Бижан, «معماری مسجد پیامبررا بهتر بشناسیم» (Меъмории Масҷиди Пайғамбарро беҳтар бишносем), Сомонаи Анҷумани мафохири меъмории Эрон, санаи дарҷи матлаб: 22 майи 2023, санаи боздид: 5 октябри 2026.
  • ал-Ансорӣ, Ноҷӣ Муҳаммад Ҳасан Абдулқодир, Имора ва тавсеа ал-Масҷид-ин-набавӣ аш-шариф абр-ат-таърих, бо муқаддимаи Атия Муҳаммад Солим, Мадина, Ноди-л-Мадина ал-мунаввара ал-адабӣ, 1996.
  • ал-Вакил, Муҳаммад ас-Сайид, ал-Масҷид-ин-набавӣ абр-ут-таърих, Ҷидда, Дор-ул-муҷтамаъ ли-т-тибоа ва-т-тавзеъ, 1988м.
  • ал-Қурашӣ, Ҳомид, «ما هی "الأساطین" التی ارتبطت بتاریخ المسجد النبوی» (Сутунҳое ки бо таърихи Масҷид-ун-набӣ иртибот доранд, чист?), Сайти ал-Арабия, санаи дарҷи матлаб: 2 марти 2021, санаи боздид: 5 октябри 2026.
  • ал-Ҳарбӣ, Муҳаммад, «تعرف على أبرز موجودات و تفاصيل الحجرة النبوية» (Шиносоӣ бо муҳимтарин ҷузъиёти Ҳуҷраи набавӣ), Сайти ал-Арабия, санаи дарҷи матлаб: 19 феврали 2017, санаи боздид: 5 октябри 2026.
  • ал-Ҳарбӣ, Саъд, «6 محاریب تاریخ الإمامة فی الحرم النبوی» (6 меҳроб дар таърихи имомат дар ҳарами набавӣ), санаи дарҷи матлаб: 7 апрели 2022, санаи боздид: 5 октябри 2026.
  • Аминӣ, Абдулҳусайн, ал-Ғадир фи-л-китоб ва-с-сунна, Қум, Марказ-ул-Ғадир лид-диросот-ил-исломия, 1416ҳ.қ.
  • Ансорӣ, Ноҷӣ Муҳаммад, Имора ва тавсеа ал-Масҷид-ин-набавӣ аш-шариф абр-ат-таърих, Мадина, Ноди-л-Мадинат-ул-мунаввара, 1996.
  • Ардабилӣ, Алӣ ибни Исо, Кашф-ул-ғумма фи маърифат-ил-аимма, таҳқиқ ва тасҳеҳи Сайид Ҳошими Расулии Маҳаллотӣ, Табрез, Бини Ҳошимӣ, 1381ҳ.қ.
  • Балозурӣ, Аҳмад ибни Яҳё, Ансоб-ул-ашроф, ба кӯшиши Муҳаммад Ҳамидуллоҳ, Қоҳира, беном, 1959.
  • Бухорӣ, Муҳаммад ибни Исмоил, Саҳиҳ ал-Бухорӣ, таҳқиқи Муҳаммад Зуҳайр ибни Носири Носир, Бейрут, Дор Тавқ-ин-наҷот, 1422ҳ.қ.
  • Ибни Забола, Муҳаммад ибни Ҳасан, Ахбор-ул-Мадина, ҷамъоварӣ ва тадвини Салoҳи Абдулазиз Зини Салома, ал-Мадинат-ул-мунаввара, Марказ буҳус ва диросот-ил-Мадинат-ил-мунаввара, 2003.
  • Ибни Касир, Исмоил ибни Умар, ал-Бидоя ва-н-ниҳоя, Бейрут, Дор-ул-фикр, 1407ҳ.қ/1986.
  • Ибни Саъд, ат-Табақот-ул-кубро, таҳқиқи Муҳаммад Абдулқодир Ато, Бейрут, Дор-ул-кутуб-ил-илмия, 1410ҳ.қ.
  • Ибни Шаббаҳ, Таърих ал-Мадинат-ул-мунаввара, таҳқиқи Фаҳим Муҳаммад Шалтут, Ҷидда, беном, 1399ҳ.қ.
  • Ибни Шаҳрошуб, ал-Маноқиб, мусаҳҳеҳ: Ҳошими Расулӣ, Қум, Аллома, 1379ҳ.қ.
  • Имом Хумайнӣ, Сайид Рӯҳуллоҳ, Маносики ҳаҷ (Имом ва мароҷеъ), таҳия ва танзими Пажӯҳишкадаи Ҳаҷ ва зиёрат, Теҳрон: Машъар, 1397ҳ.ш.
  • Исфаҳонӣ, Исмоил ибни Муҳаммад, Далоил-ун-нубувва, Ҳайдаробод, Дакан, 1950.
  • Кулайнӣ, Муҳаммад ибни Яъқуб, ал-Кофӣ, таҳқиқи Алиакбари Ғаффорӣ, Теҳрон, Дор-ул-кутуб-ил-исломия, 1407ҳ.қ.
  • Қоидон, Асғар, Таърих ва осори исломии Макка ва Мадина, Қум, Муассисаи фарҳангӣ-ҳунарии Машъар, чопи чаҳорум, 1381ҳ.ш.
  • Қумӣ, Шайх Аббос, Мафотиҳ-ул-ҷинон, таҳқиқи Алӣ Оли Кaвсар, Қум, Маҷмаъ эҳё-ус-сақофат-ил-исломия, бетаърих.
  • Мақризӣ, Аҳмад ибни Алӣ, Имтоъ-ул-асмоъ бимо ли-н-набӣ мин-ал-аҳвол ва-л-амвол ва-л-ҳафада ва-л-матоъ, таҳқиқи Муҳаммад Абдулҳамид ан-Намисӣ, Бейрут, Дор-ул-кутуб-ил-илмия, 1420ҳ.қ/1999.
  • Маҷлисӣ, Муҳаммадбоқир, Биҳор-ул-анвор, Бейрут, Дор эҳё-ит-турос-ил-арабӣ, 1403ҳ.қ.
  • Маҷлисӣ, Муҳаммадбоқир, Малоз-ул-ахёр фи фаҳми Таҳзиб-ул-ахбор, тасҳеҳи Маҳдии Раҷоӣ, Қум, китобхонаи Оятуллоҳ Марашӣ Наҷафӣ, 1406ҳ.қ.
  • Меҳрӣ, Муҳаммадҷавод, Аҳсан-ул-қисас, Қум, Макси андеша, 1399ҳ.ш.
  • Наҷафӣ, Муҳаммадбоқир, Мадинашиносӣ, Теҳрон, Ширкати қалам, 1364ҳ.ш.
  • Ноил, Абдулқодир, «نماذج من التخطيط في السيرة النبوية» (Намунаҳое аз барномарезӣ дар сираи набавӣ), Сомонаи Маҷаллат-уд-диросот-ил-исломия — Ҷомеаи Кобул, санаи дарҷи матлаб: 27 марти 2025, санаи боздид: 5 октябри 2026.
  • Олусӣ, Сайид Маҳмуд, Рӯҳ-ул-маонӣ фи тафсир-ил-Қуръон-ил-азим, таҳқиқ: Алӣ Абдулборӣ Атия, Бейрут, Дор-ул-кутуб-ил-илмия, чопи аввал, 1415ҳ.қ.
  • Пурҳусайн, Маҳдӣ, «قانون‌مندی در حکومت نبوی» («Қонунмандӣ дар ҳукумати алавӣ»), дар маҷаллаи Ҳукумати исломӣ, Қум, Дабирхонаи Маҷлиси хубрагони Раҳбарӣ, зимистони 1385, №42.
  • Сабрӣ-Бошо, Аюб, Мавсуа миръот-ул-ҳарамайн аш-шарифайн ва Ҷазират-ул-араб, тарҷумаи Мoҷида Маъруф, Ҳусайн Мӯҷиби Мисрӣ, Абдулазиз Аваз, Қоҳира, Дор-ул-офоқ-ил-арабия, 2004.
  • Самҳудӣ, Нуруддини Алӣ, Вафо-ул-вафо би ахбори дор ал-Мустафо, таҳқиқи Холид Абдулғанӣ Маҳфуз, Бейрут, Дор-ул-кутуб-ил-илмия, 2006.
  • Табарӣ, Муҳаммад ибни Ҷарир, Таърих ат-Табарӣ, Бейрут, Дор-ут-турос, ат-Табъат-ус-сония, 1387ҳ.қ.
  • Табарсӣ, Аҳмад ибни Алӣ, ал-Иҳтиҷоҷ ало аҳл-ил-лаҷоҷ, таҳқиқ ва тасҳеҳи Муҳаммадбоқири Хурсон, Машҳад, нашри Муртазо, чопи аввал, 1403ҳ.қ.
  • Умар, Испоҳич, «The Prophet's Mosque as the Seat of the Prophet's Government» (Масҷиди Пайғамбар ҳамчун мақоми ҳукумати Пайғамбар), Сомонаи IslamiCity, санаи дарҷи матлаб: 24 марти 2013, санаи боздид: 5 октябри 2026.
  • Халилӣ, Ҷаъфар, Мавсуат-ул-атабот-ул-муқаддаса, Бейрут, Муассисат-ул-аъламӣ, 1987.
  • Ҳофиз, Алӣ, Фусул мин таърих ал-Мадинат-ул-мунаввара, ал-Мадинат-ун-Нура, шарака ли-т-тибоа ва-н-нашр, ат-Табъат-ус-солиса, 1417ҳ.қ.
  • Ҳоҷ Сайидҷаводӣ, Сайид Камол, «سیری در معماری مسجد النبی» («Сайре дар меъмории Масҷиди Набӣ»), Фаслномаи Ҳунар, №2, 1361ҳ.ш., саҳ.-ҳои 118 - 129.
  • Ҳусайнии Шоҳабдулазимӣ, Ҳусайн ибни Аҳмад, Тафсири Иснoашарӣ, Теҳрон, Миқот, чопи аввал, 1363ҳ.қ.
  • Ҷамъе аз нависандагон, Мафоҳими исломия, беном, бемакон, бетаърих.
  • Ҷаъфариён, Расул, Осори исломии Макка ва Мадина, Теҳрон, нашри Машъар, чопи нуҳум, 1387ҳ.ш.
  • Шайхи Садуқ, ал-Хисол, муҳаққиқ ва мусаҳҳеҳ: Ғаффорӣ, Алиакбар, Қум, Дафтари интишороти исломӣ, чопи аввал, 1362ҳ.ш.
  • Шайхи Садуқ, Ман ло яҳзуруҳ-ул-фақиҳ, муҳаққиқ ва мусаҳҳеҳ: Алиакбари Ғаффорӣ, Қум, Дафтари интишороти исломӣ, чопи дувум, 1413ҳ.қ.
  • Шайхи Садуқ, Савоб-ул-аъмол ва иқоб-ул-аъмол, Қум, Дор-уш-шариф ар-Разӣ ли-н-нашр, чопи дувум, 1406ҳ.қ.
  • Шайхи Тӯсӣ, Муҳаммад ибни Ҳасан, ал-Амолӣ, Қум, Дор-ус-сақофа, чопи аввал, 1414ҳ.қ.
  • Шайхӣ, Ҳамидризо, Фарҳанги аъломи ҷуғрофиёӣ, Теҳрон, Машъар, 1383ҳ.ш.
  • Яздӣ, Сайид Муҳаммадкозим, ал-Урват-ул-вусқо, Бейрут, Муассисат-ул-аъламӣ ли-л-матбуот, чопи дувум, 1409ҳ.қ.
  • Яъқубӣ, Аҳмад ибни Исҳоқ, Таърих-ул-Яъқубӣ, Бейрут, Дор-ус-содир, 1379ҳ.қ.
  • «ابواب مسجد النبی» (Дарҳои Масҷид-ун-набӣ), Сайти ал-Ҳайат-ул-омма би шуун-ил-Масҷид-ил-ҳаром вал Масҷид-ин-набавӣ (Ҳарамайн), санаи боздид: 5 октябри 2026.
  • «٤ آلاف معتكف يقضون العشر الأواخر من رمضان في المسجد النبوي» (4 ҳазор муътакиф даҳаи охири Рамазонро дар Масҷид-ун-набӣ мегузаронанд), Сомонаи Ваколат-ул-анбо-ус-саудия (Вос), санаи дарҷи матлаб: 29 апрели 2021, санаи боздид: 5 октябри 2026.
  • «المسجد النبوي» (Масҷид-ун-набӣ), Сайти ал-Ҳайат-ул-омма би шуун-ил-Масҷид-ил-ҳаром вал Масҷид-ин-набавӣ (Ҳарамайн), санаи боздид: 5 октябри 2026.
  • «عمارة المسجد النبوي» (Меъмории Масҷид-ун-набӣ), Сайти ал-Ҳайат-ул-омма би шуун-ил-Масҷид-ил-ҳаром вал Масҷид-ин-набавӣ (Ҳарамайн), санаи боздид: 5 октябри 2026.
  • «ساحات المسجد النبوي» (Саҳнҳои Масҷид-ун-набӣ), Сайти ал-Ҳайат-ул-омма би шуун-ил-Масҷид-ил-ҳаром вал Масҷид-ин-набавӣ (Ҳарамайн), санаи боздид: 5 октябри 2026.
  • «مكتبة المسجد النبوي» (Китобхонаи Масҷид-ун-набӣ), Сайти ал-Ҳайат-ул-омма би шуун-ил-Масҷид-ил-ҳаром вал Масҷид-ин-набавӣ (Ҳарамайн), санаи боздид: 5 октябри 2026.
  • «مآذن المسجد النبوي» (Манораҳои Масҷид-ун-набӣ), Сайти ал-Ҳайат-ул-омма би шуун-ил-Масҷид-ил-ҳаром вал Масҷид-ин-набавӣ (Ҳарамайн), санаи боздид: 5 октябри 2026.
  • «الطيب والبخور بالمسجد النبوي» (Хушбӯӣ ва бухур дар Масҷид-ун-набӣ), Сайти ал-Ҳайат-ул-омма би шуун-ил-Масҷид-ил-ҳаром вал Масҷид-ин-набавӣ (Ҳарамайн), санаи боздид: 5 октябри 2026.
  • «ماء زمزم المدينة» (Оби Замзами Мадина), Сайти ал-Ҳайат-ул-омма би шуун-ил-Масҷид-ил-ҳаром вал Масҷид-ин-набавӣ (Ҳарамайн), санаи боздид: 5 октябри 2026.
  • «الحجرة النبویة.. الملائکة یحفون بالقبر الشریف» (Ҳуҷраи набавӣ.. фариштагон қабри шарифро иҳота мекунанд), Сайти ал-Мадина, санаи дарҷи матлаб: 30 июли 2021, санаи боздид: 5 октябри 2026.
  • «ماذا تعرف عن المحراب النبوی بالروضة الشریفة؟» (Дар бораи меҳроби набавӣ дар равзаи шарифа чӣ медонед?), ал-Арабия, санаи боздид: 5 октябри 2026.
  • «مركز ضيافة الأطفال بالمسجد النبوي.. رعاية واهتمام بأبناء القاصدين» (Маркази меҳмондории кӯдакон дар Масҷид-ун-набӣ.. ғамхорӣ ва таваҷҷуҳ ба фарзандони зоирон), ал-Арабия, санаи боздид: 5 октябри 2026.
  • «8 أساطین فی الروضة الشریفة» (8 сутун дар Равзаи шарифа), Сайти ал-Ватан, санаи боздид: 5 октябри 2026.
  • «معماری مسجد النبی در گذر زمان» (Меъмории Масҷид-ун-набӣ дар гузари замон), Сайти Ҳунар-онлайн, санаи боздид: 5 октябри 2026.
  • «الروضة الشریفة» (Равзаи шарифа), Сайти Ислом-веб, санаи дарҷи матлаб: 25 августи 2016, санаи боздид: 5 октябри 2026.
  • «مناره های مسجد نبوی ... سمبلهای معماری اسلامی در گذر زمان» (Манораҳои Масҷиди набавӣ ... намодҳои меъмории исломӣ дар гузари замон), Сайти Ваколат-ул-анбо-ус-саудия, санаи боздид: 5 октябри 2026.
  • «أساطین المسجد النبوی من شواهد السیرة النبویة» (Сутунҳои Масҷид-ун-набӣ аз шавоҳиди сираи набавӣ), Сайти Ваколат-ул-анбо-ус-саудия, санаи дарҷи матлаб: 5 марти 2021, санаи боздид: 5 октябри 2026.
  • «بزرگترین توسعه در تاریخ مسجد شریف نبوی» («Бузургтарин тавсеа дар таърихи Масҷиди шарифи набавӣ»), тарҷумаи Ҳомид Фақиҳӣ, маҷаллаи Миқоти Ҳаҷ, №89, тирамони 1393ҳ.ш.

Шаблон:Арабистон

Баргирифта аз "https://tg.wikishia.net/w/index.php?title=Үндана:Масҷид-ун-набӣ&oldid=39635"