Хутбаи аввали Наҳҷ-ул-балоға

Хутбаи аввали Наҳҷ-ул-балоға
	Хутбаи аввали Наҳҷ-ул-балоға - нусхаи хаттии қарни шашуми ҳиҷрӣ
Содиршуда аз	Қавли машҳур аз Имом Алӣ (а)
Сарчашмаи шиа	Кофӣ, Туҳаф-ул-уқул, Эҳтиҷоҷ
Сарчашмаи суннӣ	Рабеъ-ул-аброр, Дастури маолим-ул-ҳикам, Матолиб-ус-саул, Тафсири Фахри Розӣ
Ҳадисҳои машҳур
	Ҳадиси Силсилат-уз-заҳаб ● Ҳадиси Сақалайн ● Ҳадиси Кисо ● Мақбулаи Умар ибни Ҳанзала ● Ҳадиси Қурби навофил ● Ҳадиси Меъроҷ ● Ҳадиси Вилоят ● Ҳадиси Висоят ● Ҳадиси Ҷунуди ақлу ҷаҳл ● Ҳадиси Шаҷара

Хутбаи аввали Наҳҷ-ул-балоға (форсӣ: خطبه اول نهج‌البلاغه) матне дар ҷаҳонбинии исломӣ аст, ки мабоҳисе чун тавҳид, офариниш, беъсати пайғамбарон, вижагиҳои Қуръон ва фаризаи ҳаҷро дар бар мегирад. Ин хутба ба сурати комил ё тақтеъшуда дар сарчашмаҳои шиа ва суннӣ нақл шудааст.

Дар интисоби он ба Имом Алӣ (а) миёни пажӯҳишгарон ихтилофи назар вуҷуд дорад. Қутбуддини Ровандӣ бо зикри комили санад ва Сайид Абдуззаҳро Ҳусайнии Хатиб бо такя бар муҳтаво ва густардагии нақли он, судури хутбаро аз Имом Алӣ (а) донистаанд, ки Имом Козим (а) ва Имом Ризо (а) низ бахшҳое аз онро нақл кардаанд. Дар муқобил, бархе пажӯҳишгарон бо таваҷҷуҳ ба асноди мавҷуд дар сарчашмаҳои ҳадисӣ, хутбаро ба Имом Ризо (а) нисбат додаанд.

Муаррифӣ ва аҳамияти хутба

Хутбаи аввали Наҳҷ-ул-балоға, матне ҷомеъ^[1] дар баёни усули эътиқодии Ислом шинохта мешавад.^[2] Афзун бар шарҳҳои Наҳҷ-ул-балоға, осори мустақиле низ ба шарҳи ин хутба бахшида шудааст.^[3] Бинобар гузоришҳо, ин хутба дар солҳои поёнии ҳукумати Имом Алӣ (а), байни солҳои 38 то 40 ҳиҷрӣ, дар Кӯфа баён шудааст.^[4]

Ба гуфтаи Аҳмади Покатчӣ, пажӯҳишгари Наҳҷ-ул-балоға, Сайиди Разӣ ин хутбаро ба сурати тақтеъшуда дар Наҳҷ-ул-балоға овардааст^[5] ва муқоисаи он бо нақли Туҳаф-ул-уқул^[6] нишон медиҳад, ки матни аслӣ муфассалтар будааст.^[7] Қутби Ровандӣ, шореҳи Наҳҷ-ул-балоға низ ба тулонитар будани матни аслии хутба ишора кардааст.^[8]

Истинод ба хутба дар мавзуъҳои гуногуни динӣ

Бахшҳое аз хутбаи аввали Наҳҷ-ул-балоға дар мавзуи худошиносӣ,^[9] нубувват,^[10] имомшиносӣ^[11] ва низ баҳсҳои фалсафие монанди қадим будани олами модда^[12] ва нахустин махлуқ дар он^[13] мавриди истинод қарор гирифтааст. Муфассирони Қуръон, низ аз он дар тафсири оёти Қуръон монанди оятҳои 196 - 203 сураи Бақара,^[14] ояти 57 сураи Каҳф,^[15] ояти 7 сураи Ҳуд,^[16] ояти 7 сураи Ғофир^[17] истифода кардаанд.

Ин хутба ба далели фасеҳу балеғ будан дар илми балоғат^[18] ва сарф^[19] низ мавриди таваҷҷуҳ буда ва Фахри Розӣ онро пас аз Қуръон ва сухани Пайғамбар (с), бартарини калом донистааст.^[20]

Мансуб будани хутба ба Имом Алӣ (а)

Тибқи назари машҳур, хутбаи аввали Наҳҷ-ул-балоға аз Имом Алӣ (а) содир шудааст.^[21] Қутби Ровандӣ дар китоби Минҳоҷ-ул-бароа санади комили онро гузориш кардааст.^[22] Сайид Абдуззаҳро Ҳусайнии Хатиб нависандаи Масодири Наҳҷ-ул-балоға, бо истинод ба зиёд нақл шудани хутба дар сарчашмаҳои шиаву суннӣ ва низ гуногунии ноқилони он, натиҷа мегирад, ки хутба аз Имом Алӣ (а) содир шудааст.^[23] Ба назари ӯ, шабоҳати хутба ба суханони Имом Алӣ (а) ба гунае аст, ки ошноён бо суханони он ҳазрат дар нисбат додани хутба ба эшон тардиде надоранд ва худи матн, онро аз санад бениёз месозад.^[24] Вай ҳамчунин муътақид аст, ки хутба аз тариқи Аҳли Байт (а) насл ба насл интиқол ёфта ва Имом Козим (а) дар посух ба номаи Фатҳ ибни Абдуллоҳ, бахшҳое аз онро нақл кардааст. Ҳамчунин Имом Ризо (а) дар хутбае дар маҷлиси Маъмун, қисмате аз мазмуни онро баён кардааст.^[25]

Фақараҳое аз хутбаи аввал бо иборатҳои мушобеҳ ва низ тафовут дар ҳаҷми матн,^[26] дар сарчашмаҳои шиа монанди Туҳаф-ул-уқул,^[27] ал-Эҳтиҷоҷи Табарсӣ,^[28] Наҳҷ-ул-ҳақ ва кашф-ус-сидқ^[29] ва низ дар сарчашмаҳои аҳли суннат монанди Рабеъ-ул-аброр^[30] Дастури маолим-ул-ҳикам^[31] Матолиб-ус-саул^[32] аз Имом Алӣ (а) нақл шудааст.

Мансуб ба Имом Ризо (а)

Ба гуфтаи Аҳмади Покатчӣ, бо таваҷҷуҳ ба нақли бахше аз хутба дар манобее монанди ал-Кофӣ^[33] ва Тавҳиди Садуқ,^[34] аз Имом Козим (а) ва Имом Ризо (а), бе зикри номи Имом Алӣ (а),^[35] хутбаро аз суханони Имом Ризо (а) медонад.^[36] Ба бовари ӯ, бархе фарозҳои хутба аз ривоҷи гуфтумони фалсафӣ дар замони ироаи он ҳикоят дорад; гуфтумоне, ки ба назари вай дар асри Имом Ризо (а) шакл гирифта, на дар даврони Имом Алӣ (а); афзун бар ин, Шайхи Садуқ бахшҳое аз хутбаро дар китоби Уюну ахбор-ир-Ризо (а) ва китоби Тавҳид ба Имом Ризо (а) нисбат додааст.^[37] Ба назари Покатчӣ, дар ҳеҷ манбаи муснаде пеш ва пас аз Сайиди Разӣ, ин хутба ба Имом Алӣ (а) нисбат дода нашудааст.^[38] Муҳаммадтақии Шӯштарӣ дар китоби Баҳҷ-ус-сабоға^[39] низ ин дидгоҳро пазируфтааст.^[40]

Муҳтавои хутба

Дар хутбаи аввали Наҳҷ-ул-балоға пояи дин, шинохти Худо ва шаҳодат бар ягонагии Ӯ дониста^[41] ва дувоздаҳ сифати Худо баён шудааст.^[42] Ба гуфтаи Ҷаводӣ Омулӣ, дар ин хутба бо ишора бар сифоти салбӣ ва мунҳасир будани ҳамду сипос барои Худо, фарогирии неъматҳои Илоҳӣ, нотавонии инсон аз шумурдани неъматҳо,^[43] аҷз аз шинохти зоти Илоҳӣ ва танзеҳи Худо аз васф, азалияти ва табъизнопазирии Ӯ матраҳ шудааст.^[44]

Ҳамчунин бо ишора ба офариниши мавҷудот, бодҳо ва устувории замин, ҷилваҳое аз қудрат ва раҳмати Илоҳӣ баён шуда^[45] ва ба офариниши Одам (а), саҷдаи фариштагон бар ӯ ва нофармонии Иблис пардохта шудааст.^[46] Дар идома ҳикмати беъсати пайғамбарон, вижагиҳо ва аҳкоми Қуръон^[47] ва дар поён фаризаи ҳаҷ ва асрори он баён шудааст.^[48]

Матн ва тарҷумаи хутба

“

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَا یَبْلُغُ مِدْحَتَهُ الْقَائِلُونَ وَ لَا یُحْصِی نَعْمَاءَهُ الْعَادُّونَ وَ لَا یُؤَدِّی حَقَّهُ الْمُجْتَهِدُونَ الَّذِی لَا یُدْرِکُهُ بُعْدُ الْهِمَمِ وَ لَا یَنَالُهُ غَوْصُ الْفِطَنِ الَّذِی لَیْسَ لِصِفَتِهِ حَدٌّ مَحْدُودٌ وَ لَا نَعْتٌ مَوْجُودٌ وَ لَا وَقْتٌ مَعْدُودٌ وَ لَا أَجَلٌ مَمْدُودٌ فَطَرَ الْخَلَائِقَ بِقُدْرَتِهِ وَ نَشَرَ الرِّیَاحَ بِرَحْمَتِهِ وَ وَتَّدَ بِالصُّخُورِ مَیَدَانَ أَرْضِهِ: أَوَّلُ الدِّینِ مَعْرِفَتُهُ وَ کَمَالُ مَعْرِفَتِهِ التَّصْدِیقُ بِهِ وَ کَمَالُ التَّصْدِیقِ بِهِ تَوْحِیدُهُ وَ کَمَالُ تَوْحِیدِهِ الْإِخْلَاصُ لَهُ وَ کَمَالُ الْإِخْلَاصِ لَهُ نَفْیُ الصِّفَاتِ عَنْهُ لِشَهَادَةِ کُلِّ صِفَةٍ أَنَّهَا غَیْرُ الْمَوْصُوفِ وَ شَهَادَةِ کُلِّ مَوْصُوفٍ أَنَّهُ غَیْرُ الصِّفَةِ فَمَنْ وَصَفَ اللَّهَ سُبْحَانَهُ فَقَدْ قَرَنَهُ وَ مَنْ قَرَنَهُ فَقَدْ ثَنَّاهُ وَ مَنْ ثَنَّاهُ فَقَدْ جَزَّأَهُ وَ مَنْ جَزَّأَهُ فَقَدْ جَهِلَهُ وَ مَنْ جَهِلَهُ فَقَدْ أَشَارَ إِلَیْهِ وَ مَنْ أَشَارَ إِلَیْهِ فَقَدْ حَدَّهُ وَ مَنْ حَدَّهُ فَقَدْ عَدَّهُ وَ مَنْ قَالَ فِیمَ فَقَدْ ضَمَّنَهُ وَ مَنْ قَالَ عَلَا مَ فَقَدْ أَخْلَی مِنْهُ: کَائِنٌ‏ لَا عَنْ حَدَثٍ مَوْجُودٌ لَا عَنْ عَدَمٍ مَعَ کُلِّ شَیْءٍ لَا بِمُقَارَنَةٍ وَ غَیْرُ کُلِّ شَیْءٍ لَا بِمُزَایَلَةٍ فَاعِلٌ لَا بِمَعْنَی الْحَرَکَاتِ وَ الْآلَةِ بَصِیرٌ إِذْ لَا مَنْظُورَ إِلَیْهِ مِنْ خَلْقِهِ مُتَوَحِّدٌ إِذْ لَا سَکَنَ یَسْتَأْنِسُ بِهِ وَ لَا یَسْتَوْحِشُ لِفَقْدِهِ‏ أَنْشَأَ الْخَلْقَ إِنْشَاءً وَ ابْتَدَأَهُ ابْتِدَاءً بِلَا رَوِیَّةٍ أَجَالَهَا وَ لَا تَجْرِبَةٍ اسْتَفَادَهَا وَ لَا حَرَکَةٍ أَحْدَثَهَا وَ لَا هَمَامَةِ نَفْسٍ اضْطَرَبَ فِیهَا أَحَالَ الْأَشْیَاءَ لِأَوْقَاتِهَا وَ [لَاءَمَ‏] لَأَمَ بَیْنَ مُخْتَلِفَاتِهَا وَ غَرَّزَ غَرَائِزَهَا وَ أَلْزَمَهَا أَشْبَاحَهَا عَالِماً بِهَا قَبْلَ ابْتِدَائِهَا مُحِیطاً بِحُدُودِهَا وَ انْتِهَائِهَا عَارِفاً بِقَرَائِنِهَا وَ أَحْنَائِهَا: ثُمَّ أَنْشَأَ سُبْحَانَهُ فَتْقَ الْأَجْوَاءِ وَ شَقَّ الْأَرْجَاءِ وَ سَکَائِکَ الْهَوَاءِ فَأَجْرَی فِیهَا مَاءً مُتَلَاطِماً تَیَّارُهُ مُتَرَاکِماً زَخَّارُهُ حَمَلَهُ عَلَی مَتْنِ الرِّیحِ الْعَاصِفَةِ وَ الزَّعْزَعِ الْقَاصِفَةِ فَأَمَرَهَا بِرَدِّهِ وَ سَلَّطَهَا عَلَی شَدِّهِ وَ قَرَنَهَا إِلَی حَدِّهِ الْهَوَاءُ مِنْ تَحْتِهَا فَتِیقٌ وَ الْمَاءُ مِنْ فَوْقِهَا دَفِیقٌ ثُمَّ أَنْشَأَ سُبْحَانَهُ رِیحاً اعْتَقَمَ مَهَبَّهَا وَ أَدَامَ مُرَبَّهَا وَ أَعْصَفَ مَجْرَاهَا وَ أَبْعَدَ مَنْشَأَهَا فَأَمَرَهَا بِتَصْفِیقِ الْمَاءِ الزَّخَّارِ وَ إِثَارَةِ مَوْجِ الْبِحَارِ فَمَخَضَتْهُ مَخْضَ السِّقَاءِ وَ عَصَفَتْ بِهِ عَصْفَهَا بِالْفَضَاءِ تَرُدُّ أَوَّلَهُ [عَلَی‏] إِلَی آخِرِهِ وَ سَاجِیَهُ [عَلَی‏] إِلَی مَائِرِهِ حَتَّی عَبَّ عُبَابُهُ وَ رَمَی بِالزَّبَدِ رُکَامُهُ فَرَفَعَهُ فِی هَوَاءٍ مُنْفَتِقٍ وَ جَوٍّ مُنْفَهِقٍ فَسَوَّی مِنْهُ سَبْعَ سَمَوَاتٍ جَعَلَ سُفْلَاهُنَّ مَوْجاً مَکْفُوفاً وَ عُلْیَاهُنَّ سَقْفاً مَحْفُوظاً وَ سَمْکاً مَرْفُوعاً بِغَیْرِ عَمَدٍ یَدْعَمُهَا وَ لَا دِسَارٍ [یَنْتَظِمُهَا] یَنْظِمُهَا ثُمَّ زَیَّنَهَا بِزِینَةِ الْکَوَاکِبِ وَ ضِیَاءِ الثَّوَاقِبِ‏ وَ أَجْرَی فِیهَا سِراجاً مُسْتَطِیراً (وَ قَمَراً مُنِیراً) فِی فَلَکٍ دَائِرٍ وَ سَقْفٍ سَائِرٍ وَ رَقِیمٍ مَائِرٍ. ثُمَّ فَتَقَ مَا بَیْنَ السَّمَوَاتِ الْعُلَا فَمَلَأَهُنَّ أَطْوَاراً مِنْ مَلَائِکَتِهِ مِنْهُمْ سُجُودٌ لَا یَرْکَعُونَ وَ رُکُوعٌ لَا یَنْتَصِبُونَ وَ صَافُّونَ لَا یَتَزَایَلُونَ وَ مُسَبِّحُونَ لا یَسْأَمُونَ لَا یَغْشَاهُمْ نَوْمُ الْعُیُونِ وَ لَا سَهْوُ الْعُقُولِ وَ لَا فَتْرَةُ الْأَبْدَانِ وَ لَا غَفْلَةُ النِّسْیَانِ وَ مِنْهُمْ أُمَنَاءُ عَلَی وَحْیِهِ وَ أَلْسِنَةٌ إِلَی رُسُلِهِ وَ مُخْتَلِفُونَ بِقَضَائِهِ وَ أَمْرِهِ وَ مِنْهُمُ الْحَفَظَةُ لِعِبَادِهِ وَ السَّدَنَةُ لِأَبْوَابِ جِنَانِهِ وَ مِنْهُمُ الثَّابِتَةُ فِی الْأَرَضِینَ السُّفْلَی أَقْدَامُهُمْ وَ الْمَارِقَةُ مِنَ السَّمَاءِ الْعُلْیَا أَعْنَاقُهُمْ وَ الْخَارِجَةُ مِنَ الْأَقْطَارِ أَرْکَانُهُمْ وَ الْمُنَاسِبَةُ لِقَوَائِمِ الْعَرْشِ أَکْتَافُهُمْ نَاکِسَةٌ دُونَهُ أَبْصَارُهُمْ مُتَلَفِّعُونَ تَحْتَهُ بِأَجْنِحَتِهِمْ مَضْرُوبَةٌ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ مَنْ دُونَهُمْ حُجُبُ الْعِزَّةِ وَ أَسْتَارُ الْقُدْرَةِ لَا یَتَوَهَّمُونَ رَبَّهُمْ بِالتَّصْوِیرِ-وَ لَا یُجْرُونَ عَلَیْهِ صِفَاتِ الْمَصْنُوعِینَ وَ لَا یَحُدُّونَهُ بِالْأَمَاکِنِ وَ لَا یُشِیرُونَ إِلَیْهِ بِالنَّظَائِرِ ثُمَّ جَمَعَ سُبْحَانَهُ مِنْ حَزْنِ الْأَرْضِ وَ سَهْلِهَا وَ عَذْبِهَا وَ سَبَخِهَا تُرْبَةً سَنَّهَا بِالْمَاءِ حَتَّی خَلَصَتْ وَ لَاطَهَا بِالْبَلَّةِ حَتَّی لَزَبَتْ فَجَبَلَ مِنْهَا صُورَةً ذَاتَ أَحْنَاءٍ وَ وُصُولٍ وَ أَعْضَاءٍ وَ فُصُولٍ أَجْمَدَهَا حَتَّی اسْتَمْسَکَتْ وَ أَصْلَدَهَا حَتَّی صَلْصَلَتْ لِوَقْتٍ مَعْدُودٍ وَ أَمَدٍ [أَجَلٍ‏] مَعْلُومٍ ثُمَّ نَفَخَ فِیهَا مِنْ رُوحِهِ- [فَتَمَثَّلَتْ‏] فَمَثُلَتْ إِنْسَاناً ذَا أَذْهَانٍ یُجِیلُهَا وَ فِکَرٍ یَتَصَرَّفُ بِهَا وَ جَوَارِحَ یَخْتَدِمُهَا وَ أَدَوَاتٍ یُقَلِّبُهَا وَ مَعْرِفَةٍ یَفْرُقُ بِهَا بَیْنَ الْحَقِّ وَ الْبَاطِلِ وَ الْأَذْوَاقِ وَ الْمَشَامِّ وَ الْأَلْوَانِ وَ الْأَجْنَاسِ مَعْجُوناً بِطِینَةِ الْأَلْوَانِ الْمُخْتَلِفَةِ- وَ الْأَشْبَاهِ الْمُؤْتَلِفَةِ وَ الْأَضْدَادِ الْمُتَعَادِیَةِ وَ الْأَخْلَاطِ الْمُتَبَایِنَةِ مِنَ الْحَرِّ وَ الْبَرْدِ وَ الْبَلَّةِ وَ الْجُمُودِ- [وَ الْمَسَاءَةِ وَ السُّرُورِ] وَ اسْتَأْدَی اللَّهُ سُبْحَانَهُ الْمَلَائِکَةَ وَدِیعَتَهُ لَدَیْهِمْ وَ عَهْدَ وَصِیَّتِهِ إِلَیْهِمْ فِی الْإِذْعَانِ بِالسُّجُودِ لَهُ وَ الْخُنُوعِ لِتَکْرِمَتِهِ فَقَالَ سُبْحَانَهُ [لَهُمْ‏] (اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِیسَ‏)- [وَ قَبِیلَهُ اعْتَرَتْهُمُ‏] اعْتَرَتْهُ الْحَمِیَّةُ وَ غَلَبَتْ [عَلَیْهِمُ‏] عَلَیْهِ الشِّقْوَةُ وَ [تَعَزَّزُوا] تَعَزَّزَ بِخِلْقَةِ النَّارِ وَ [اسْتَوْهَنُوا] اسْتَوْهَنَ خَلْقَ الصَّلْصَالِ فَأَعْطَاهُ اللَّهُ النَّظِرَةَ اسْتِحْقَاقاً لِلسُّخْطَةِ وَ اسْتِتْمَاماً لِلْبَلِیَّةِ وَ إِنْجَازاً لِلْعِدَةِ فَقَالَ إِنَّکَ‏ (مِنَ الْمُنْظَرِینَ إِلی یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ‏) ثُمَّ أَسْکَنَ سُبْحَانَهُ آدَمَ دَاراً أَرْغَدَ فِیهَا [عِیشَتَهُ‏] عَیْشَهُ وَ آمَنَ فِیهَا مَحَلَّتَهُ وَ حَذَّرَهُ إِبْلِیسَ وَ عَدَاوَتَهُ فَاغْتَرَّهُ عَدُوُّهُ نَفَاسَةً عَلَیْهِ بِدَارِ الْمُقَامِ وَ مُرَافَقَةِ الْأَبْرَارِ فَبَاعَ الْیَقِینَ بِشَکِّهِ وَ الْعَزِیمَةَ بِوَهْنِهِ وَ اسْتَبْدَلَ بِالْجَذَلِ وَجَلًا وَ [بِالاعْتِزَازِ] بِالاغْتِرَارِ نَدَماً ثُمَّ بَسَطَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ لَهُ فِی تَوْبَتِهِ وَ لَقَّاهُ کَلِمَةَ رَحْمَتِهِ وَ وَعَدَهُ الْمَرَدَّ إِلَی جَنَّتِهِ وَ أَهْبَطَهُ إِلَی دَارِ الْبَلِیَّةِ وَ تَنَاسُلِ الذُّرِّیَّةِ وَ اصْطَفَی سُبْحَانَهُ مِنْ وَلَدِهِ أَنْبِیَاءَ أَخَذَ عَلَی الْوَحْیِ مِیثَاقَهُمْ وَ عَلَی تَبْلِیغِ الرِّسَالَةِ أَمَانَتَهُمْ لَمَّا بَدَّلَ أَکْثَرُ خَلْقِهِ عَهْدَ اللَّهِ إِلَیْهِمْ فَجَهِلُوا حَقَّهُ وَ اتَّخَذُوا الْأَنْدَادَ مَعَهُ وَ اجْتَالَتْهُمُ الشَّیَاطِینُ عَنْ مَعْرِفَتِهِ وَ اقْتَطَعَتْهُمْ عَنْ عِبَادَتِهِ فَبَعَثَ فِیهِمْ رُسُلَهُ وَ وَاتَرَ إِلَیْهِمْ أَنْبِیَاءَهُ لِیَسْتَأْدُوهُمْ مِیثَاقَ فِطْرَتِهِ وَ یُذَکِّرُوهُمْ مَنْسِیَّ نِعْمَتِهِ وَ یَحْتَجُّوا عَلَیْهِمْ بِالتَّبْلِیغِ وَ یُثِیرُوا لَهُمْ دَفَائِنَ الْعُقُولِ وَ یُرُوهُمْ آیَاتِ الْمَقْدِرَةِ مِنْ سَقْفٍ فَوْقَهُمْ مَرْفُوعٍ وَ مِهَادٍ تَحْتَهُمْ مَوْضُوعٍ وَ مَعَایِشَ تُحْیِیهِمْ وَ آجَالٍ تُفْنِیهِمْ وَ أَوْصَابٍ تُهْرِمُهُمْ وَ أَحْدَاثٍ [تَتَتَابَعُ‏] تَتَابَعُ عَلَیْهِمْ وَ لَمْ یُخْلِ اللَّهُ سُبْحَانَهُ خَلْقَهُ مِنْ نَبِیٍّ مُرْسَلٍ أَوْ کِتَابٍ مُنْزَلٍ أَوْ حُجَّةٍ لَازِمَةٍ أَوْ مَحَجَّةٍ قَائِمَةٍ رُسُلٌ لَا تُقَصِّرُ بِهِمْ قِلَّةُ عَدَدِهِمْ وَ لَا کَثْرَةُ الْمُکَذِّبِینَ لَهُمْ مِنْ سَابِقٍ سُمِّیَ لَهُ مَنْ بَعْدَهُ أَوْ غَابِرٍ عَرَّفَهُ مَنْ قَبْلَهُ عَلَی ذَلِکَ نَسَلَتِ الْقُرُونُ و مَضَتِ الدُّهُورُ وَ سَلَفَتِ الْآبَاءُ وَ خَلَفَتِ الْأَبْنَاءُ إِلَی أَنْ بَعَثَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مُحَمَّداً [ص‏] رَسُولَ اللَّهِ ص لِإِنْجَازِ عِدَتِهِ وَ إِتْمَامِ نُبُوَّتِهِ مَأْخُوذاً عَلَی النَّبِیِّینَ مِیثَاقُهُ مَشْهُورَةً سِمَاتُهُ کَرِیماً مِیلَادُهُ وَ أَهْلُ الْأَرْضِ یَوْمَئِذٍ مِلَلٌ مُتَفَرِّقَةٌ وَ أَهْوَاءٌ مُنْتَشِرَةٌ وَ طَرَائِقُ مُتَشَتِّتَةٌ بَیْنَ مُشَبِّهٍ لِلَّهِ بِخَلْقِهِ أَوْ مُلْحِدٍ فِی اسْمِهِ أَوْ مُشِیرٍ إِلَی غَیْرِهِ فَهَدَاهُمْ بِهِ مِنَ الضَّلَالَةِ وَ أَنْقَذَهُمْ بِمَکَانِهِ مِنَ الْجَهَالَةِ ثُمَّ اخْتَارَ سُبْحَانَهُ لِمُحَمَّدٍ ص لِقَاءَهُ وَ رَضِیَ لَهُ مَا عِنْدَهُ وَ أَکْرَمَهُ عَنْ دَارِ الدُّنْیَا وَ رَغِبَ بِهِ عَنْ مَقَامِ الْبَلْوَی فَقَبَضَهُ إِلَیْهِ کَرِیماً ص وَ خَلَّفَ فِیکُمْ مَا خَلَّفَتِ الْأَنْبِیَاءُ فِی أُمَمِهَا إِذْ لَمْ یَتْرُکُوهُمْ هَمَلًا بِغَیْرِ طَرِیقٍ وَاضِحٍ وَ لَا عَلَمٍ قَائِمٍ- کِتَابَ رَبِّکُمْ فِیکُمْ مُبَیِّناً حَلَالَهُ وَ حَرَامَهُ وَ فَرَائِضَهُ وَ فَضَائِلَهُ وَ نَاسِخَهُ وَ مَنْسُوخَهُ وَ رُخَصَهُ وَ عَزَائِمَهُ وَ خَاصَّهُ وَ عَامَّهُ وَ عِبَرَهُ وَ أَمْثَالَهُ وَ مُرْسَلَهُ وَ مَحْدُودَهُ وَ مُحْکَمَهُ وَ مُتَشَابِهَهُ مُفَسِّراً [جُمَلَهُ‏] مُجْمَلَهُ وَ مُبَیِّناً غَوَامِضَهُ بَیْنَ مَأْخُوذٍ مِیثَاقُ عِلْمِهِ وَ مُوَسَّعٍ عَلَی الْعِبَادِ فِی جَهْلِهِ وَ بَیْنَ مُثْبَتٍ فِی الْکِتَابِ فَرْضُهُ وَ مَعْلُومٍ فِی السُّنَّةِ نَسْخُهُ وَ وَاجِبٍ فِی السُّنَّةِ أَخْذُهُ وَ مُرَخَّصٍ فِی الْکِتَابِ تَرْکُهُ وَ بَیْنَ وَاجِبٍ [لِوَقْتِهِ‏] بِوَقْتِهِ وَ زَائِلٍ فِی مُسْتَقْبَلِهِ وَ مُبَایَنٌ بَیْنَ مَحَارِمِهِ مِنْ کَبِیرٍ أَوْعَدَ عَلَیْهِ نِیرَانَهُ أَوْ صَغِیرٍ أَرْصَدَ لَهُ غُفْرَانَهُ وَ بَیْنَ مَقْبُولٍ فِی أَدْنَاهُ [وَ] مُوَسَّعٍ فِی أَقْصَاهُ‏ وَ فَرَضَ عَلَیْکُمْ حَجَّ بَیْتِهِ الْحَرَامِ الَّذِی جَعَلَهُ قِبْلَةً لِلْأَنَامِ یَرِدُونَهُ وُرُودَ الْأَنْعَامِ وَ [یَوْلَهُونَ‏] یَأْلَهُونَ إِلَیْهِ [وَلَهَ‏] وُلُوهَ الْحَمَامِ وَ جَعَلَهُ سُبْحَانَهُ عَلَامَةً لِتَوَاضُعِهِمْ لِعَظَمَتِهِ وَ إِذْعَانِهِمْ لِعِزَّتِهِ وَ اخْتَارَ مِنْ خَلْقِهِ سُمَّاعاً أَجَابُوا إِلَیْهِ دَعْوَتَهُ وَ صَدَّقُوا کَلِمَتَهُ وَ وَقَفُوا مَوَاقِفَ أَنْبِیَائِهِ وَ تَشَبَّهُوا بِمَلَائِکَتِهِ الْمُطِیفِینَ بِعَرْشِهِ یُحْرِزُونَ الْأَرْبَاحَ فِی مَتْجَرِ عِبَادَتِهِ وَ یَتَبَادَرُونَ عِنْدَهُ مَوْعِدَ مَغْفِرَتِهِ جَعَلَهُ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَی لِلْإِسْلَامِ عَلَماً وَ لِلْعَائِذِینَ حَرَماً [وَ] فَرَضَ حَقَّهُ وَ أَوْجَبَ حَجَّهُ وَ کَتَبَ [عَلَیْهِ‏] عَلَیْکُمْ وِفَادَتَهُ فَقَالَ سُبْحَانَهُ‏ (وَ لِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلًا وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعالَمِینَ‏)

”

Эзоҳ

↑ Макорими Шерозӣ, Паёми Имом Амиралмуъминин (а), 1386ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.69
↑ Поктачӣ, «Мутолиаи ривоятшинохтии хутбаи аввали Наҳҷ-ул-балоға бо такя бар алгуни сабабият», саҳ.222
↑ Барои намуна ниг.: Хоманаӣ, Шарҳи хутбаи аввал дар мавзуи нубувват, 1399ҳ.ш., саҳифаи шиносномаи китоб; Эзадӣ, Оинаи ҳарим, Теҳрон, 1376ҳ.ш., саҳифаи шиносномаи китоб.
↑ Ҷаводӣ Омулӣ, Салуни қабла ан тафқидуни (Таҳрири Наҳҷ-ул-балоға), 1399ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.73
↑ Поктачӣ, «Мутолиаи ривоятшинохтии хутбаи аввали Наҳҷ-ул-балоға бо такя бар алгуни сабабият», саҳ.222
↑ Ибни Шуъбаи Ҳарронӣ, Туҳаф-ул-уқул, 1404ҳ.қ., саҳ.61
↑ Поктачӣ, «Мутолиаи ривоятшинохтии хутбаи аввали Наҳҷ-ул-балоға бо такя бар алгуни сабабият», саҳ.222
↑ Қутби Ровандӣ, Минҳоҷ-ул-бароа фи шарҳи Наҳҷ-ил-балоға, 1406ҳ.қ., ҷ.1, саҳ.109
↑ Таботабоӣ, Усули фалсафа ва равиши реолизм, Теҳрон, ҷ.5, саҳ.39 ва 101; Ризоии Исфаҳонӣ, Мабоҳиси эътиқодӣ, 1391ҳ.ш., саҳ.25; Ҳасанзодаи Омулӣ, Дарсҳои шарҳи Фусус-ул-ҳиками Қайсарӣ, 1387ҳ.ш., саҳ.107
↑ Хоманаӣ, Шарҳи хутбаи аввал дар мавзуи нубувват, 1399ҳ.ш., саҳ.149; Ансориён, Андеша дар Ислом, 1388, саҳ.241
↑ Ҳусайнии Теҳронӣ, Имомшиносӣ, 1426ҳ.қ., саҳ.326 ва 346
↑ Баҳлулзода ва Ғаффорӣ «Баррасии назарияи қидами олам бар асоси тафсири Ал-Мизон ва бо таъкид бар хутбаи аввали Наҳҷ-ул-балоға», саҳ.161-173
↑ Ҳошимӣ ва дигарон, « Нахустин махлуқи олами модда ва оёти мабдои хилқат бо меҳварияти Қуръон ва хутбаи аввали Наҳҷ-ул-балоға», саҳ.28
↑ Ансориён, Тафсири Ҳаким, Қум, ҷ.6, саҳ.51
↑ Макорими Шерозӣ, Тафсири Намуна, 1371ҳ.ш., ҷ.12, саҳ.475
↑ Қурашӣ Бунобӣ, Тафсири Аҳсан-ул-ҳадис, 1375ҳ.ш., ҷ.4, саҳ.457
↑ Шоҳабдулазимӣ, Тафсири Исноашарӣ, 1363ҳ.ш., ҷ.11, саҳ.282
↑ Таботабоӣ, «Талмиҳоти қуръонӣ дар хутбаи аввали Наҳҷ-ул-балоға», саҳ.113 ва 117-136
↑ Мирмуҳаммадӣ ва дигарон, «Сабкшиносии татбиқии сохтори сарфии хутбаи аввали Наҳҷ-ул-балоға ва хутбаҳои садри Ислом бо таъкид бар коркард ва басомад», саҳ.140-153
↑ Фахри Розӣ, ат-Тафсир-ул-кабир, 1420ҳ.қ., ҷ.2, саҳ.388
↑ Ҳошимии Хӯӣ, Минҳоҷ-ул-бароа фи шарҳи Наҳҷ-ил-балоға, 1400ҳ.қ., ҷ.1, саҳ.293; Ҷаводӣ Омулӣ, Салуни қабла ан тафқидуни, 1399ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.73; Ибни Абилҳадид, Шарҳи Наҳҷ-ил-балоға, 1404ҳ.қ., ҷ.1, саҳ.57.
↑ Қутби Ровандӣ, Минҳоҷ-ул-бароа фи шарҳи Наҳҷ-ил-балоға, 1406ҳ.қ., ҷ.1, саҳ.107
↑ Ҳусайнии Хатиб, Масодир Наҳҷ-ил-балоға ва асонидиҳ, 1395ҳ.қ., ҷ.1, саҳ.315
↑ Ҳусайнии Хатиб, Масодир Наҳҷ-ил-балоға ва асонидиҳ, 1395ҳ.қ., ҷ.1, саҳ.315
↑ Ҳусайнии Хатиб, Масодир Наҳҷ-ил-балоға ва асонидиҳ, 1395ҳ.қ., ҷ.1, саҳ.314
↑ Ҳусайнии Хатиб, Масодир Наҳҷ-ил-балоға ва асонидиҳ, 1395ҳ.қ., ҷ.1, саҳ.314
↑ Ибни Шуъбаи Ҳарронӣ, Туҳаф-ул-уқул, 1404ҳ.қ., саҳ.61
↑ Табарсӣ, ал-Эҳтиҷоҷ, 1403ҳ.қ., ҷ.1, саҳ.198
↑ Аллома Ҳилли, Наҳҷ-ул-ҳақ ва кашф-ус-сидқ, 1982 м., саҳ.65
↑ Замахшарӣ, Рабеъ-ул-аброр ва нусӯс-ул-ахбор, 1412ҳ.қ., ҷ.1, саҳ.313
↑ Қузоӣ, Дастур маолим-ил-ҳикам, 1401ҳ.қ., саҳ.122
↑ Насибӣ, Матолиб-ус-саул фи маноқиби оли-р-расул, 1378ҳ.ш., саҳ.115.
↑ Кулайни, ал-Кофӣ, 1407ҳ.қ., ҷ.1, саҳ.140
↑ Шайхи Садуқ, ат-Тавҳид, 1398ҳ.қ., саҳ.34
↑ Поктачӣ, «Мутолиаи ривоятшинохтии хутбаи аввали Наҳҷ-ул-балоға бо такя бар алгуни сабабият», саҳ.222
↑ Поктачӣ, Нақди матн, 1391ҳ.ш., саҳ.326
↑ Поктачӣ, Нақди матн, 1391ҳ.ш., саҳ.326
↑ Поктачӣ, Нақди матн, 1391ҳ.ш., саҳ.326 - 328
↑ Шӯштарӣ, Баҳҷ-ус-сабоға фи шарҳи Наҳҷ-ил-балоға, 1376ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.160
↑ Поктачӣ, Нақди матн, 1391ҳ.ш., саҳ.326 - 328
↑ Ҷаводӣ Омулӣ, Салуни қабла ан тафқидуни (Таҳрири Наҳҷ-ул-балоға), 1399ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.105
↑ Макорими Шерозӣ, Паёми Имом Амиралмуъминин (а), 1386ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.72
↑ Ҷаводӣ Омулӣ, Салуни қабла ан тафқидуни (Таҳрири Наҳҷ-ул-балоға), 1399ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.79 - 83
↑ Ҷаводӣ Омулӣ, Салуни қабла ан тафқидуни (Таҳрири Наҳҷ-ул-балоға), 1399ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.85-100
↑ Ҷаводӣ Омулӣ, Салуни қабла ан тафқидуни (Таҳрири Наҳҷ-ул-балоға), 1399ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.102
↑ Наҳҷ-ул-балоға, тасҳеҳи Субҳӣ Солеҳ, хутбаи 1, саҳ.42
↑ Ҷаводӣ Омулӣ, Салуни қабла ан тафқидуни (Таҳрири Наҳҷ-ул-балоға), 1399ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.210
↑ Қанбарӣ Ҳамадонӣ, Достони пайдоиш: шарҳ ва тафсири хутбаи аввали Наҳҷ-ул-балоға, саҳ.55

Сарчашма

Ҳошимии Хӯӣ, Сайид Ҳабибуллоҳ, Минҳоҷ-ул-бароа фи шарҳи Наҳҷ-ил-балоға, мутарҷим: Ҳасан Ҳасанзодаи Омулӣ ва Муҳаммадбоқир Камораӣ; муҳаққиқ: Иброҳим Миёнҷӣ, Теҳрон, Мактабат-ул-Исломия, чопи чаҳорум, 1400ҳ.қ.
Ибни Абилҳадид, Абдулҳамид ибни Ҳибатуллоҳ, Шарҳи Наҳҷ-ил-балоға, тасҳеҳ, Муҳаммад Абулфазли Иброҳим, Қум, Китобхонаи умумии Оятуллоҳ Маръашии Наҷафӣ, чопи аввал, 1404ҳ.қ. (нармафзори Ҷомеъ-ул-аҳодис)
Ибни Шуъбаи Ҳарронӣ, Ҳасан ибни Алӣ, Туҳаф-ул-уқул, таҳқиқ: Алӣ Акбари Ғаффорӣ, Қум, Ҷомеъаи мударрисӣн, чопи дуввум, 1404ҳ.қ.
Ансориён, Ҳусайн, Андеша дар Ислом, Қум, Дор-ул-ирфон, 1388ҳ.ш.
Ансориён, Ҳусайн, Тафсири Ҳаким, Қум, Дор-ул-ирфон, чопи аввал, бетаърих.
Эзадӣ, Аббос, Оинаи ҳарим, Теҳрон, Муассисаи фарҳангӣ ва ҳунарии Зариҳ, 1376ҳ.ш.
Баҳлулзода, Қосим ва Абулҳасан Ғаффорӣ «Баррасии назарияи қидами олам бар асоси тафсири Ал-Мизон ва бо таъкид бар хутбаи аввали Наҳҷ-ул-балоға», дуфаслномаи Фалсафаи исломӣ, соли даҳум, шумораи 2, пайапайи 19, тирамоҳ ва зимистони 1403ҳ.ш.
Поктачӣ, Аҳмад, Мутолиаи ривоятшинохтии хутбаи аввали Наҳҷ-ул-балоға бо такя бар алгуни сабабият, фаслномаи Пажӯҳишҳои Наҳҷ-ул-балоға, соли ҳаждаҳум, шумораи 3, пайапайи 62, тирамоҳи 1398ҳ.ш.
Поктачӣ, Аҳмад, Нақди матн, Теҳрон, Донишгоҳи Имом Содиқ (а), чопи аввал, 1391ҳ.ш.
Пуръазат, Алӣ Асғар, Мудирияти мо, мудирияти исломӣ дар партави Наҳҷ-ул-балоғаи Имом Алӣ алайҳис салом, Теҳрон, Бунёди Наҳҷ-ул-балоға, 1393ҳ.ш.
Ҷаводӣ Омулӣ, Абдуллоҳ, Салуни қабла ан тафқидуни (Таҳрири Наҳҷ-ул-балоға), Қум, Асроъ, чопи севум, 1399ҳ.ш.
Ҳасанзодаи Омулӣ, Ҳасан, Дарсҳои шарҳи Фусус-ул-ҳиками Қайсарӣ, Қум, Муассисаи Бустони китоб, 1387ҳ.ш.
Ҳусайнии Хатиб, Сайид Абдуззаҳро, Масодир Наҳҷ-ил-балоға ва асонидиҳ, Бейрут, Дор-уз-заҳроъ, 1367ҳ.қ.
Ҳусайнии Теҳронӣ, Муҳаммадҳусайн, Имомшиносӣ, Машҳад, Аллома Таботабоӣ, 1426ҳ.қ.
Хоманаӣ, Сайид Алӣ, Шарҳи хутбаи аввал дар мавзуи нубувват (1359ҳ.ш.), Теҳрон, Интишороти Инқилоби исломӣ, 1399ҳ.ш.
Даштӣ, Муҳаммад, Калидҳои шиносоии Наҳҷ-ул-балоға, Қум, Муассисаи фарҳангӣ таҳқиқотии Амиралмуъминин алайҳис салом, 1389ҳ.ш.
Ризоии Исфаҳонӣ, Муҳаммадалӣ, Мабоҳиси эътиқодӣ, Қум, Насими ҳаёт, 1391ҳ.ш.
Замахшарӣ, Маҳмуд ибни Умар, Рабеъ-ул-аброр ва нусӯс-ул-ахбор, муҳаққиқ: Абдуламири Маҳно, Бейрут, Муассисат-ул-аъламӣ ли-л-матбуот, 1412ҳ.қ.
Сайид Разӣ, Наҳҷ-ул-балоға, тарҷумаи Ҳусайн Ансориён, Қум, Дор-ул-ирфон, чопи аввал, 1388ҳ.ш.
Сайид Разӣ, Муҳаммад ибни Ҳусайн, Наҳҷ-ул-балоға, тасҳеҳи Субҳӣ Солеҳ, Қум, Ҳиҷрат, чопи аввал, 1414ҳ.қ.
Шоҳабдулазимӣ, Ҳусайн, Тафсири Исноашарӣ, Теҳрон, Миқот, чопи аввал, 1363ҳ.ш.
Таботабоӣ, Сайид Муҳаммадҳусайн, Усули фалсафа ва равиши реолизм, муҳашшӣ: Муртазо Мутаҳҳарӣ, Теҳрон, Садро, бетаърих.
Таботабоӣ, Сайид Муҳсин, «Талмиҳоти қуръонӣ дар хутбаи аввали Наҳҷ-ул-балоға», фаслномаи Пажӯҳишномаи маорифи қуръонӣ, соли шашум, шумораи 23, зимистони 1394ҳ.ш.
Табарсӣ, Аҳмад ибни Алӣ, ал-Эҳтиҷоҷ ало аҳл-ил-лиҷоҷ, муҳаққиқ Муҳаммадбоқир Хурсон, Нашри Муртазо, чопи аввал, 1403ҳ.қ.
Қурашӣ Бунобӣ, Алӣ Акбар, Тафсири Аҳсан-ул-ҳадис, Теҳрон, Бунёди баъсат, чопи дуввум, 1375ҳ.ш.
Қузоӣ, Муҳаммад ибни Салома, Дастур маолим-ил-ҳикам ва маъсури макорими-ш-шиям мин каломи Амиралмуъминин Алӣ ибни Абитолиб каррамаллоҳу ваҷҳаҳ, Бейрут, Дор-ул-китоб-ил-арабӣ, 1401ҳ.қ.
Қутби Ровандӣ, Саид ибни Ҳибатуллоҳ, Минҳоҷ-ул-бароа фи шарҳи Наҳҷ-ил-балоға, Қум, Китобхонаи умумии ҳазрати Оятуллоҳ-ил-Узмо-л-Маръашии Наҷафӣ, муҳаққиқ: Абдуллатифи Ҳусайнии Кӯҳкамарӣ, 1406ҳ.қ.
Қанбарӣ Ҳамадонӣ, Ҳишматуллоҳ, Достони пайдоиш: шарҳ ва тафсири хутбаи аввали Наҳҷ-ул-балоға, Теҳрон, Нашри байналмилал, 1395ҳ.ш.
Макорими Шерозӣ, «Шарҳи Наҳҷ-ул-балоға (хутбаи аввал бахш, бахши аввал)», , Ситади қуръонии Аҳсан-ул-ҳадис, таърихи боздид: 15 дии 1404ҳ.ш.
Макорими Шерозӣ, Носир, Паёми Имом Амиралмуъминин (а), Теҳрон, Дор-ул-кутуб-ил-исломия, чопи аввал, 1386ҳ.ш.
Мирмуҳаммадӣ, Сайид Ҳодӣ, Сайид Муҳаммад Мӯсавии Бафруӣ ва Аҳмад Зореъ Зардини, «Сабкшиносии татбиқии сохтори сарфии хутбаи аввали Наҳҷ-ул-балоға ва хутбаҳои садри Ислом бо таъкид бар коркард ва басомад», фаслномаи Пажӯҳишҳои Наҳҷ-ул-балоға, бисту сеюм, шумораи 83, зимистони 1403ҳ.ш.
Насибӣ, Муҳаммад ибни Талҳа, Матолиб-ус-саул фи маноқиби оли-р-расул: ал-китоб-ул-лазӣ юътӣка сӯратан содиқатан ан сират-ил-аиммат-ил-иснаъ ашар, мусаҳҳеҳ: Абдулазиз Таботабоӣ, Бейрут, Муассисат-ул-балоғ, 1419ҳ.қ.
Ҳошимӣ, Сайида Фотима, Ҳамида Ошно ва Муҳсин Эҳтишоминиё, «Нахустин махлуқи олами модда ва оёти мабдои хилқат бо меҳварияти Қуръон ва хутбаи аввали Наҳҷ-ул-балоға», фаслномаи Пажӯҳишҳои Наҳҷ-ул-балоға, соли бисту сеюм, шумораи 81, тобистони 1403ҳ.ш.

[1] Макорими Шерозӣ, Паёми Имом Амиралмуъминин (а), 1386ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.69

[2] Поктачӣ, «Мутолиаи ривоятшинохтии хутбаи аввали Наҳҷ-ул-балоға бо такя бар алгуни сабабият», саҳ.222

[3] Барои намуна ниг.: Хоманаӣ, Шарҳи хутбаи аввал дар мавзуи нубувват, 1399ҳ.ш., саҳифаи шиносномаи китоб; Эзадӣ, Оинаи ҳарим, Теҳрон, 1376ҳ.ш., саҳифаи шиносномаи китоб.

[4] Ҷаводӣ Омулӣ, Салуни қабла ан тафқидуни (Таҳрири Наҳҷ-ул-балоға), 1399ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.73

[5] Поктачӣ, «Мутолиаи ривоятшинохтии хутбаи аввали Наҳҷ-ул-балоға бо такя бар алгуни сабабият», саҳ.222

[6] Ибни Шуъбаи Ҳарронӣ, Туҳаф-ул-уқул, 1404ҳ.қ., саҳ.61

[7] Поктачӣ, «Мутолиаи ривоятшинохтии хутбаи аввали Наҳҷ-ул-балоға бо такя бар алгуни сабабият», саҳ.222

[8] Қутби Ровандӣ, Минҳоҷ-ул-бароа фи шарҳи Наҳҷ-ил-балоға, 1406ҳ.қ., ҷ.1, саҳ.109

[9] Таботабоӣ, Усули фалсафа ва равиши реолизм, Теҳрон, ҷ.5, саҳ.39 ва 101; Ризоии Исфаҳонӣ, Мабоҳиси эътиқодӣ, 1391ҳ.ш., саҳ.25; Ҳасанзодаи Омулӣ, Дарсҳои шарҳи Фусус-ул-ҳиками Қайсарӣ, 1387ҳ.ш., саҳ.107

[10] Хоманаӣ, Шарҳи хутбаи аввал дар мавзуи нубувват, 1399ҳ.ш., саҳ.149; Ансориён, Андеша дар Ислом, 1388, саҳ.241

[11] Ҳусайнии Теҳронӣ, Имомшиносӣ, 1426ҳ.қ., саҳ.326 ва 346

[12] Баҳлулзода ва Ғаффорӣ «Баррасии назарияи қидами олам бар асоси тафсири Ал-Мизон ва бо таъкид бар хутбаи аввали Наҳҷ-ул-балоға», саҳ.161-173

[13] Ҳошимӣ ва дигарон, « Нахустин махлуқи олами модда ва оёти мабдои хилқат бо меҳварияти Қуръон ва хутбаи аввали Наҳҷ-ул-балоға», саҳ.28

[14] Ансориён, Тафсири Ҳаким, Қум, ҷ.6, саҳ.51

[15] Макорими Шерозӣ, Тафсири Намуна, 1371ҳ.ш., ҷ.12, саҳ.475

[16] Қурашӣ Бунобӣ, Тафсири Аҳсан-ул-ҳадис, 1375ҳ.ш., ҷ.4, саҳ.457

[17] Шоҳабдулазимӣ, Тафсири Исноашарӣ, 1363ҳ.ш., ҷ.11, саҳ.282

[18] Таботабоӣ, «Талмиҳоти қуръонӣ дар хутбаи аввали Наҳҷ-ул-балоға», саҳ.113 ва 117-136

[19] Мирмуҳаммадӣ ва дигарон, «Сабкшиносии татбиқии сохтори сарфии хутбаи аввали Наҳҷ-ул-балоға ва хутбаҳои садри Ислом бо таъкид бар коркард ва басомад», саҳ.140-153

[20] Фахри Розӣ, ат-Тафсир-ул-кабир, 1420ҳ.қ., ҷ.2, саҳ.388

[21] Ҳошимии Хӯӣ, Минҳоҷ-ул-бароа фи шарҳи Наҳҷ-ил-балоға, 1400ҳ.қ., ҷ.1, саҳ.293; Ҷаводӣ Омулӣ, Салуни қабла ан тафқидуни, 1399ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.73; Ибни Абилҳадид, Шарҳи Наҳҷ-ил-балоға, 1404ҳ.қ., ҷ.1, саҳ.57.

[:1-22] Қутби Ровандӣ, Минҳоҷ-ул-бароа фи шарҳи Наҳҷ-ил-балоға, 1406ҳ.қ., ҷ.1, саҳ.107

[:10-23] Ҳусайнии Хатиб, Масодир Наҳҷ-ил-балоға ва асонидиҳ, 1395ҳ.қ., ҷ.1, саҳ.315

[:0-24] Ҳусайнии Хатиб, Масодир Наҳҷ-ил-балоға ва асонидиҳ, 1395ҳ.қ., ҷ.1, саҳ.315

[:18-25] Ҳусайнии Хатиб, Масодир Наҳҷ-ил-балоға ва асонидиҳ, 1395ҳ.қ., ҷ.1, саҳ.314

[:2-26] Ҳусайнии Хатиб, Масодир Наҳҷ-ил-балоға ва асонидиҳ, 1395ҳ.қ., ҷ.1, саҳ.314

[:3-27] Ибни Шуъбаи Ҳарронӣ, Туҳаф-ул-уқул, 1404ҳ.қ., саҳ.61

[:4-28] Табарсӣ, ал-Эҳтиҷоҷ, 1403ҳ.қ., ҷ.1, саҳ.198

[:5-29] Аллома Ҳилли, Наҳҷ-ул-ҳақ ва кашф-ус-сидқ, 1982 м., саҳ.65

[:7-30] Замахшарӣ, Рабеъ-ул-аброр ва нусӯс-ул-ахбор, 1412ҳ.қ., ҷ.1, саҳ.313

[:8-31] Қузоӣ, Дастур маолим-ил-ҳикам, 1401ҳ.қ., саҳ.122

[:9-32] Насибӣ, Матолиб-ус-саул фи маноқиби оли-р-расул, 1378ҳ.ш., саҳ.115.

[:11-33] Кулайни, ал-Кофӣ, 1407ҳ.қ., ҷ.1, саҳ.140

[:12-34] Шайхи Садуқ, ат-Тавҳид, 1398ҳ.қ., саҳ.34

[:13-35] Поктачӣ, «Мутолиаи ривоятшинохтии хутбаи аввали Наҳҷ-ул-балоға бо такя бар алгуни сабабият», саҳ.222

[:14-36] Поктачӣ, Нақди матн, 1391ҳ.ш., саҳ.326

[37] Поктачӣ, Нақди матн, 1391ҳ.ш., саҳ.326

[:17-38] Поктачӣ, Нақди матн, 1391ҳ.ш., саҳ.326 - 328

[:15-39] Шӯштарӣ, Баҳҷ-ус-сабоға фи шарҳи Наҳҷ-ил-балоға, 1376ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.160

[:16-40] Поктачӣ, Нақди матн, 1391ҳ.ш., саҳ.326 - 328

[41] Ҷаводӣ Омулӣ, Салуни қабла ан тафқидуни (Таҳрири Наҳҷ-ул-балоға), 1399ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.105

[42] Макорими Шерозӣ, Паёми Имом Амиралмуъминин (а), 1386ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.72

[43] Ҷаводӣ Омулӣ, Салуни қабла ан тафқидуни (Таҳрири Наҳҷ-ул-балоға), 1399ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.79 - 83

[44] Ҷаводӣ Омулӣ, Салуни қабла ан тафқидуни (Таҳрири Наҳҷ-ул-балоға), 1399ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.85-100

[45] Ҷаводӣ Омулӣ, Салуни қабла ан тафқидуни (Таҳрири Наҳҷ-ул-балоға), 1399ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.102

[46] Наҳҷ-ул-балоға, тасҳеҳи Субҳӣ Солеҳ, хутбаи 1, саҳ.42

[47] Ҷаводӣ Омулӣ, Салуни қабла ан тафқидуни (Таҳрири Наҳҷ-ул-балоға), 1399ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.210

[48] Қанбарӣ Ҳамадонӣ, Достони пайдоиш: шарҳ ва тафсири хутбаи аввали Наҳҷ-ул-балоға, саҳ.55

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]