Ҷаҳиш ба мӯҳтаво

Ҳарами Имом Ризо (а)

Аз wikishia
(Тағйири масир аз Ҳарами разавӣ)
Ҳарами Имом Ризо (а)
Тасвире аз ҳарами Имом Ризо (а)
Тасвире аз ҳарами Имом Ризо (а)
КишварЭрон
ВилоятХуросони Разавӣ
НоҳияМашҳад
МаҳаллаМарказӣ
Солҳои таъмирСомониён • Ғазнавиён • Салҷуқиён • Хоразмшоҳиён • Темуриён • Сафавиён • Афшориён • Қоҷориён • Паҳлавӣ • Ҷумҳурии исломии Эрон
ИстифодаЗиёратӣ-омӯзишӣ
Истифодаи кунунӣЗиёратӣ
ДеринагӣДавраи Ҳоруни Аббосӣ
Рақами сабт140
Санаи сабти миллӣ15 даймоҳи 1310/6 январи 1932
Давраи сохти асарАббосиён • Темуриён • Сафавиён • Қоҷориён • Паҳлавӣ • Ҷумҳурии исломии Эрон
Соҳиби кунунии асарОстони қудси разавӣ
ВебгоҳБоб-ур-ризо, Даргоҳи аслии Остони қудси разавӣ


Ҳарами Имом Ризо (а) (форсӣ: حرم امام رضا(ع)) оромгоҳи Али ибни Мӯсо (а), ҳаштумин имоми шиаёни дувоздаҳимомӣ, дар шаҳри Машҳад ва ягона ҳарами як имоми шиа дар Эрон аст.

Ҳарами Имом Ризо (а) васеътарин ва бошукӯҳтарин зиёратгоҳи Эрон ва ҷаҳони Ислом шумурда шудааст. Ин ҳарам ҳамеша мавриди эҳтиром ва зиёрати дӯстдорони Аҳли Байт (а) қарор гирифтааст; ба тавре ки ҳамасола миллионҳо зоир аз Эрон ва дигар нуқоти ҷаҳон ба зиёрати он мераванд. Ободонии ҳарам, вақф барои он, пайдоиши шаҳри бузурги Машҳад ва гароиш ба дафни амвот дар муҳити он аз дигар зуҳуроти таваҷҷуҳ ба он шумурда шудааст.

Пайдоиши ҳастаи аслии ҳарами Имом Ризо (а) ба охири қарни дувуми ҳиҷрии қамарӣ баргардонида шудааст. Бинои ин ҳарам дар давраҳои мухталифи таърихӣ густариши тадриҷӣ доштааст. Дар гузорише аз соли 2009, ин ҳарам беш аз 90 гектар аст, ки, илова бар буқъа, шомили равоқҳо, саҳнҳо, бастҳо ва маконҳои илмӣ, фарҳангӣ, идорӣ, дармонӣ ва рифоҳӣ мешавад.

Меъморӣ ва ороишоти ҳарами Имом Ризо (а) аз ҷумлаи фохиртарин ва арзишмандтарин дастовардҳои ҳунарии исломӣ-эронӣ, решагирифта аз эҳсоси иродат ба Аҳли Байт (а) шумурда шудааст. Ин ҳарам дар таърихи 15-уми даймоҳи 1310ҳ.ш./6-уми январи 1932 ба унвони асари миллӣ дар Эрон сабт шудааст.

Бинои ҳарами Имом Ризо (а) шомили буқъа, равоқҳо, гунбадҳо, манораҳо, саҳнҳо, айвонҳо, бастҳо, дарҳо, панҷараҳо, катибаҳо, сақохонаҳо ва нақорахона дониста шудааст. Санги қабр, зариҳ, сандуқҳо, рӯпӯшҳо, пардаҳо, қолинҳо, минбарҳо ва зарфҳо аз ҷумлаи мутааллиқоти бинои ҳарам шумурда шудаанд.

Масҷиди болосар, масҷиди Гавҳаршод ва биҳиштҳои Сомин аз ҷумлаи маконҳои ибодӣ ва зиёратии маҳдудаи ҳарами Имом Ризо (а) ҳастанд. Ҳарами Имом Ризо (а) аз ибтидо маркази нашри улуми исломӣ ва ҷамъомади уламо ва муҳаддисон ба қалам омадааст. Ҳамин сабаби пайдоиши марказҳои омӯзишӣ ва фарҳангие чун мадориси илмия, Донишгоҳи улуми исломии разавӣ ва музею китобхонаи Остони қудс дар муҳити он дониста шудааст. Остони қудси разавӣ, дорушшифо ва меҳмонсаро ҳам аз ҷумлаи маконҳои идорӣ, дармонӣ ва рифоҳии ҳарам ба шумор рафтаанд.

Идораи ҳарами Имом Ризо (а) таҳти мудирияти Остони қудси разавӣ ва тавассути хидматгорон анҷом мешавад. Тибқи гузорише аз соли 2018, унвони хидматгор шомили ходим, фаррош, ҳофиз (ҳуффоз), кафшдор, дарбон, ходими илмӣ ва ходими фарҳангӣ мешавад.

Ҷойгоҳ ва аҳамият

Ҳарами Имом Ризо (а) оромгоҳи Али ибни Мӯсо (а), имоми ҳаштуми шиаёни дувоздаҳимомӣ дар шаҳри Машҳад[1] ва ягона ҳарами як имоми шиа дар Эрон аст.[2] Гуфта шудааст, ки ин ҳарам васеътарин ва бошукӯҳтарин зиёратгоҳи Эрон ва ҷаҳони Ислом аст.[3]

Дар ривоятҳое аз маъсумон (а), ҳарами Имом Ризо (а) маҳалли омаду рафти фариштагон[4] ва боғе аз боғҳои биҳишт[5] тавсиф шудааст. Дар бархе ривоятҳо, ба савоби зиёрати ҳарами Имом Ризо (а) ишора шудааст; барои намуна аз Имом Ҷавод (а) нақл шудааст, ки барои касе, ки мазори падараш дар Тӯсро бо шинохт зиёрат кунад, биҳиштро аз ҷониби Худо барои худ замонат кардааст.[6] Дар канори савоби зиёрати ҳарами Имом Ризо (а), зуҳури кароматҳои зиёд сабаби таваҷҷуҳи бештар ба зиёрати он дониста шудааст.[7]

Ҳарами Имом Ризо (а) ҳамеша мавриди эҳтиром ва зиёрати шиаён ва дӯстдорони Аҳли Байт (а) будааст; ба тавре ки ҳамасола миллионҳо зоир аз Эрон ва дигар нуқоти ҷаҳон ба зиёрати он мераванд.[8] Ободонии ҳарам,[9] вақф барои он,[10] пайдоиши шаҳри бузурги Машҳад[11] ва гароиш ба дафни амвот, ба хусус амвоти машоҳир,[12] аз дигар зуҳуроти таваҷҷуҳ ба он шумурда шудааст.

Пайдоиши буқъаи ҳарами Имом Ризо (а), ба унвони ҳастаи аслии ҳарам, ба охири қарни дувуми ҳиҷрии қамарӣ бармегардад.[13] Гуфта шудааст, ки бинои ин ҳарам дар тӯли таърих густариши тадриҷӣ доштааст.[14] Бар асоси гузорише аз соли 2009, ҳарам беш аз 90 гектар аст, ки илова бар буқъа, шомили равоқҳо, саҳнҳо, бастҳо ва маконҳои илмӣ, фарҳангӣ, идорӣ, дармонӣ ва рифоҳии он мешавад.[15]

Меъморӣ ва ороишоти ҳарами Имом Ризо (а) аз ҷумлаи фохиртарин ва арзишмандтарин дастовардҳои ҳунарии исломӣ-эронӣ, решагирифта аз эҳсоси иродат ба Аҳли Байт (а) шумурда шудааст;[16] ба тавре ки ин ҳарам чун музейе барои ҳунарҳои ороишӣ талаққӣ шудааст.[17] Гуфта шудааст, ки аз дерзамон, зоирон ва ҷаҳонгардоне, ки ба ҳарам рафтаанд, шефтаи зебоиҳо ва ҷилваҳои маънавии ин зебоиҳо шудаанд.[18] Ҳамчунин гуфта шудааст, ки ҷойгоҳи маънавии ҳарами Имом Ризо сабаб шудааст, то беҳтарин ва олитарин осори ҳунарӣ ва фарҳангӣ ба он боргоҳ тӯҳфа карда шавад[19] ва ба далели аҳамияти таърихӣ ва ҳунарии ин ҳарам, дар таърихи 15-уми даймоҳи 1310ҳ.ш./6-уми январи 1932, дар Эрон ба унвони асари миллӣ ба сабт расидааст.[20]

Эҳтимол дода шудааст, ки Саноии Ғазнавӣ[21] нахустин касе буда, ки ибораи «ҳарам»-ро дар байте барои мадфани Имом Ризо (а) ба кор гирифтааст.[22] Гуфта шудааст, ки ин ибора ба хотири қудсият ва амнияти ин макон ба он дода шуда[23] ва ҳамин сабаби пайдоиши одобе барои доштани таҳорат барои зиёрати он дониста шудааст.[24] Бо такя ба бархе манобеъ,[25] чунин бардошт шуда, ки ибораи «Машҳад» қабл аз садаи ҳафтуми ҳиҷрии қамарӣ бештар барои ҳарами Имом Ризо (а) ба кор мерафта, на барои шаҳре, ки ҳарам дар он қарор доштааст.[26] Машҳади Ризо (а), Остони қудси разавӣ ва Равзаи муқаддасаи разавия, аз дигар унвонҳое ҳастанд, ки дар тӯли таърих барои номидани ҳарами Имом Ризо ба кор рафтаанд.[27]

Тасвире аз ҳарам дар давраи Қоҷориён аз манзараи саҳни Озодӣ. Сурат аз: Ризохон Иқболуссалтана машҳур ба Аксбошӣ (ваф.1307ҳ.қ./1928)

Таърихчаи ҳарам

Таърихи бинои ибтидоии ҳарами Имом Ризо (а) ба 10 сол қабл аз вафоти Имом Ризо (а) бармегардад:[28] Дар соли 193 ҳиҷрии қамарӣ, ба фармони Маъмуни Аббосӣ, бар қабри Ҳоруни Аббосӣ дар Санободи Нуқони Тӯс[29] буқъае сохта шуд, ки баъдан ба Ҳоруния машҳур гардид.[30] Бар асоси бархе ривоятҳо, пас аз шаҳодати Имом Ризо (а), дар соли 203 ҳиҷрии қамарӣ, пайкари ӯ ба фармони Маъмун дар канори қабри Ҳорун дар ҳамин буқъа ба хок супурда шуд.[31]

Бар асоси нақле аз Шайхи Садуқ, бинои ҳарами Имом Ризо (а) дар нимаи аввали қарни чоруми ҳиҷрӣ дорои мутааллиқоте чун саҳн будааст.[32] Ба навиштаи Абулфазли Байҳақӣ (ваф.374ҳ.қ./984м), муаррих ва адабиётшиноси форсу тоҷик, Амидуддавла Фоиқ ибни Абдуллоҳ (ваф.380ҳ.қ./990м), аз давлатмардони Сомонӣ, тавассути намояндаи худ Бубакр Шаҳмард дар ободонии ҳарам кӯшид[33] ва гуфта шудааст, ки ӯ масҷиде дар канори буқъа сохт, ки дар тамоми Хуросон беҳтар аз он набуд.[34]

Дар бархе нақлҳо омадааст, ки Султон Маҳмуди Ғазнавӣ бинои ҳарами Имом Ризо (а)-ро, ки тавассути падараш вайрон шуда буд, бозсозӣ кард.[35] Дар давраи Салҷуқиён, Абутоҳири Қумӣ (ваф.516ҳ.қ./1122м), вазири Санҷари Салҷуқӣ, таъмироте дар ҳарам анҷом дод ва изофаҳое эҷод кард.[36] Бархе ороишоти ҳарам, аз ҷумла ду меҳроби зарринфом, аз осори давраи Хоразмшоҳиён талаққӣ шудааст.[37] Ибни Баттута (ваф.770ҳ.қ./1368м), сайёҳи Мағрибӣ, дар соли 733ҳ.қ./1332м, ҳарамро дорои қуббаи бузург, мадраса ва масҷид гузориш кардааст.[38]

Бархе маконҳои ҳарами Имом Ризо (а), аз ҷумла масҷиди Гавҳаршод, равоқҳои Дорулҳуффоз ва Дорусиёда, мадрасаҳои Паризод ва Дудар ва бахше аз саҳни Инқилоб аз осори давраи Темуриён[39] ва такмили саҳни Инқилоб, сохтани равоқҳое чун Дорулфайз, Тавҳидхона, гунбади Аллоҳвердихон ва гунбади Хотамхонӣ, аз корҳои Сафавиён дониста шудааст.[40] Гузориш шудааст, ки дар давраи Афшориён таъмироте дар ҳарам анҷом шуда ва гулдастаи шимолии саҳни Инқилоб низ сохта шудааст.[41]

Саҳни Озодӣ ва равоқҳои Доруззиёфа, Доруссаода ва Доруззикр аз ҷумлаи осори Қоҷориён дар ҳарами Имом Ризо (а) талаққӣ шудаанд.[42] Аз осори давраи Паҳлавӣ дар ҳарам, аз саҳни музей, равоқҳои Доруззикр, Доруссурур, Доруссалом, Дорулъизза, Дорушшараф, Дорулихлос, Доруззӯҳд, Дорулибода ва биноҳои қадимии китобхона, музей ва меҳмонсаро ёд шудааст.[43]

Зиёрати ҳарами Имом Ризо (а). Сурат аз: Мустафо Муҳаммадзода.

Пас аз Инқилоби исломии Эрон маҷмӯаи ҳарами Имом Ризо (а) рушде чашмгир ёфт;[44] саҳнҳои Ҷумҳурии исломӣ, Қудс, Ҷомеъи Паёмбари аъзам (Разавӣ), Ғадир, Имом Ҳасан (а) ва Кавсар, равоқҳои Дорулвилоя, Дорулҳикма, Дорулкарома, Дорулҳидоя, Дорурраҳма, Дорулиҷоба, Дорулҳуҷҷа, Дорулмарҳама ва Имом Хумайнӣ, Донишгоҳи разавӣ ва сохтмони нави китобхона, музей ва меҳмонсарои Остони қудс, аз ҷумлаи осори ин давра шумурда шудаанд.[45]

Таърихчаи зиёрати ҳарам

Бар асоси баъзе сарчашмаҳо,[46] пешинаи зиёрати ҳарами Имом Ризо (а) ба даврони дафни Имом дар буқъаи Ҳоруния бармегардад.[47] Ба рағми ин назар, Алии Муътаман, пажӯҳишгари Остони қудс, муътақид аст, ки таърихи оғози зиёрати ҳарам ба сурати дақиқ қобили таъйин нест.[48] Бо такя бар бархе гузоришҳои Шайх Садуқ,[49] Фазлуллоҳи Бадоеънигор (ваф.1343ҳ.қ./1924), нависанда ва шоири Остони қудс, бо такя бар асноди мавҷуд, натиҷа гирифта, ки ҳарам то поёни ҳукумати Сомониён (389ҳ.қ./998м) дар ғурбат буда ва зоирони ангуштшуморе доштааст.[50]

Дувумин раҳбари Ҷумҳурии исломии Эрон дар ҳолати зиёрати ҳарами Имом Ризо (а).

Ба гуфтаи Муътаман, имкони зиёрати ҳарами Имом Ризо (а) дар давраи Ғазнавиён ва Салҷуқиён гоҳ аз сӯи ҳукумат бо маҳдудиятҳое рӯ ба рӯ мешудааст.[51] Бо ин ҳол, аз давраи Темуриён ба баъд, гузоришҳое дар бораи зиёд шудани зоирони ҳарам ва эҳтиром ба онон дар манобеъ омадааст.[52] Гуфта шуда, ки аз давраи Сафавия, бо таваҷҷуҳи шоҳони сафавӣ ба ҳарам ва эҷоди амният дар Хуросон, бар шумори зоирон афзуда шудааст.[53] Гузориш шуда, ки ин вазъият дар давраи Қоҷор ҳам идома ёфтааст;[54] ҳарчанд гоҳ ба далели таҳоҷуми хориҷӣ ё ноамнии дохилӣ ё зуҳури бемориҳои фарогир, зоирони камтаре ба зиёрати ҳарами Имом Ризо мерафтаанд.[55]

Муътаман, бо такя бар манобеи мухталиф, аз ҷумла гузориши сайёҳони ғарбӣ, оморе аз теъдоди зоирони ҳарами Имом Ризо (а) аз қарни дувоздаҳуми ҳиҷрии қамарӣ то соли 1347ҳ.ш./1968 ба даст дода[56] ва аз назари ӯ, афзоиши васоили нақлиётӣ, кашидани роҳи оҳан ва эҷоди хатҳои ҳавоӣ дар давраи Паҳлавӣ, нақши муҳимме дар афзоиши теъдоди зоирон дар ин давра доштааст;[57] теъдоде, ки барои намуна дар соли 1968 ба беш аз як миллион нафар дар сол мерасидааст.[58] Раванди афзоишии теъдоди зоирони ҳарами Имом Ризо (а) дар давраи Ҷумҳурии исломии Эрон ҳам гузориш шудааст:[59] Тибқи гузорише аз соли 1402ҳ.ш./2023, ҳамасола ҳудуди 30 миллион зоири эронӣ ва 5 миллион зоири ғайриэронӣ ба зиёрати ҳарами Имом Ризо (а) мераванд.[60]

Гузориш шудааст, ки зиёрати ҳарами Имом Ризо (а) дар давраҳои мухталиф мавриди таваҷҷуҳи ҳокимон ва уламо, аз ҷумла уламоии аҳли суннат, будааст.[61] Муътаман, феҳристие аз ҳокимон ва давлатмардони эронӣ ва хориҷӣ, ки ба зиёрати ҳарам рафтаанд, ироа кардааст.[62] Ин феҳрист аз Рукнуддавлаи Дайламӣ (ҳукумат: 314–366ҳ.қ./926-976м) оғоз шуда ва бо Муҳаммадризо Паҳлавӣ (ҳукумат: 1320–1357ҳ.ш./1941-1979) поён ёфтааст.[63] Дар ин феҳрист номи касоне чун Алпарслон (подшоҳи Салҷуқӣ), Улҷойту (Илхони Муғул) ва касоне чун Хоҷа Низомулмулки Тӯсӣ (вазири Салҷуқиён) ва Амир Алишери Навоӣ (давлатмарди Темуриён) дида мешавад.[64]

Аз миёни уламоии аҳли суннат, касоне чун Ибни Ҳиббон[65] (муҳаддис ва фақеҳи шофеии қарни севум ва чоруми ҳиҷрии қамарӣ), Абулфазли Байҳақӣ,[66] Абуҳомиди Ғазолӣ,[67] (мутакаллим, фақеҳ ва суфии шофеии ашъарии қарни панҷуми ҳиҷрии қамарӣ) ва Фазли ибни Рӯзбеҳони Хунҷӣ[68] (фақеҳ ва адаби суннии дувоздаҳимомии қарни нӯҳум ва даҳуми ҳиҷрии қамарӣ) аз зиёрати худ аз ҳарами Имом Ризо (а) ёд кардаанд.


Сохтор

Сохтори ҳарами Имом Ризо (а) аз бахшҳои гуногун иборат аст, ки шомили гунбадҳо, манораҳо, равоқҳо, саҳнҳо, айвонҳо, дарҳо, панҷараҳо, катибаҳо ва сақохонаҳо медошад.[70] Муҳимтарини онҳоро буқъаи Ҳорунӣ - қадимтарин қисмат, гуфтаанд бо гунбади тиллоӣ ва зариҳ, ки қабри Имом дар сардоби он ҷой дорад.[71] Равоқҳо бо тарроҳӣ ва таърихи гуногун,[72] ки қадимитаринашон ба Гавҳаршод нисбат дода мешавад,[73] гирдогирди буқъа қарор доранд. Равоқи Имом Хумайнӣ бузургтарин ва Дорулихлос кӯчактарин гуфта шудааст.[74] Ҳарами Имом Ризо (а) ҳамчунин дорои равоқҳои зиёде, аз ҷумла Дорушшараф, Дорулибода, Дорулқуръон ва ғайра мебошад, ки шаштои онҳо зери замин ҷойгиранд.[75]

Гунбадҳо

Дар ҳарами Имом Ризо (а), ғайр аз гунбади тиллоӣ, чанд гунбади таърихӣ вуҷуд доштаанд, аз ҷумла гунбади Амир Алишер,[76] Опакмирзо,[77] Мирвалибек[78] ва Хотамхонӣ,[79] ки ҳар кадом дар давраҳои Темуриён, Сафавиён ва Афшориён сохта шуда, баъзеашон имрӯз дигар вуҷуд надоранд. Гунбади Аллоҳвердихон дар соли 1021ҳ.қ./1612 ба фармони сардори Сафавӣ сохта шуда, намояш дар давраи Паҳлавӣ бо хиштҳои мисӣ оро ёфтааст.[80] Гунбади Сақохона, ки дар ғарби айвони Нодирӣ ҷой дошт, баъдан тахриб ва ба роҳрави кафшдор табдил ёфт.[81] Гунбади тиллоии ҳарам, бо сохтори дупӯста ва хиштҳои тиллокоришуда, яке аз намодҳои зебо ва таъсиргузор аст,[82] ки катибаи болои соқааш ба сафари Шоҳ Аббоси Аввал ишора мекунад.[83] Гунбади тиллоии ҳарам дар давраҳои гуногун бозсозӣ шудааст. Пӯстаи зерини он ба даврони Маҳмуди Ғазнавӣ ва пӯсти рӯйин ба Абутоҳири Қумӣ нисбат дода мешавад.[84] Пештар бо кошии сабз пӯшида буда ва дар давраи Сафавия тиллокорӣ шудааст.[85]

Ойини таъвизи парчами гунбади тиллоии ҳарам. Сурат аз: Маҳдӣ Ҷаҳонгирӣ.

Манораҳо

Манораҳои ҳарами Имом Ризо (а) таърихи қадимӣ доранд, ки гузориши Байҳақӣ аз давраи Ғазнавиён онро тасдиқ мекунад.[86] То соли 2020, ҳарам дорои 12 манора будааст,[87] аз ҷумла манораи тиллоии ҷанубӣ – қадимтарин манора, эҳтимолан сохтаи Таҳмасби Сафавӣ ва бозсозишуда аз ҷониби Нодиршоҳ.[88] Манораи шимолӣ низ ба Нодиршоҳ нисбат дода мешавад.[89] Ду манораи тиллоии саҳни Ҷумҳурии исломӣ дар даҳаи 1980 сохта шудаанд.[90] Манораҳои соат дар саҳнҳои Инқилоб ва Озодӣ дар давраҳои Қоҷор ва Паҳлавӣ бунёд ёфтаанд.[91] Шаш манораи саҳни Ҷомеъи Паёмбари аъзам пас аз Инқилоби исломии Эрон сохта шуда, дутои онҳо бо баландии 70 метр баландтарин манораи ҳараманд.[92]

Саҳнҳо ва айвонҳо

Ҳарами Имом Ризо (а) дорои ҳашт саҳн аст, ки гуфта шуда қадимитаринашон саҳни Инқилоби исломӣ (Атиқ/Кӯҳна) аз давраи Темуриён боқӣ монда ва бузургтаринашон саҳни Ҷомеъи Паёмбари аъзам (Разавӣ) мебошад.[93] Бархе саҳнҳо, монанди саҳни Имом Хумайнӣ, баъдан ба равоқ табдил ёфтаанд.[94]

Айвонҳо дар миёнаи гӯшаҳои саҳнҳо ҷойгиранд ва пайвандгари равоқҳо бо саҳнҳоянд.[95] Айвонҳои машҳури ҳарам аз давраҳои Темуриён, Сафавиён, Қоҷориён ва Ҷумҳурии исломӣ буда, бузургтарини онҳо айвони Валиаср аст.[96]

Панҷараҳо ва катибаҳо

Панҷараҳои филизии ороишёфта дар гирди зариҳи Имом Ризо (а) ҷойгиранд ва маҳалли арзи эҳтиром ва дуо аз сӯи зоиронанд.[97] Машҳуртарини онҳо Панҷарафӯлод аст.[98] Баъзе панҷараҳои қадимӣ, монанди панҷараи заркӯби Темурӣ, ба музей интиқол ёфтаанд.[99]

Катибаҳои ҳарам осори хушнависии таърихӣ ва ороишӣ буда, иттилооти муҳими сохтмон ва ҳомиёнро дарбар мегиранд.[100] Аз ҷумлаи маъруфтарин катибаҳо: катибаи сулсии гунбади тилло аз Алиризо Аббосӣ,[101] катибаи масҷиди Гавҳаршод аз Бойсунқури Темурӣ[102] ва катибаҳои айвонҳои саҳни Инқилоб аз давраи Сафавиён мебошанд.[103]

Сақохона

Ҳарами Имом Ризо (а) дорои се сақохона аст: Исмоили Тиллоӣ, саҳни Қудс ва саҳни Ҷумҳурии исломӣ.[104] Таърихи сақохонаҳо ба пеш аз Сафавиён мерасад ва сангоби Хоразмшоҳӣ нишонаи қадимӣ будани онҳост.[105] Қадимитарин сақохона дар роҳрави махсус ҷой дошт, ки баъдан тахриб шуд.[106] Сақохонаи Исмоили Тиллоӣ дар давраи Нодиршоҳ сохта шудааст.[107] Дар давраи Қоҷор теъдоди сақохонаҳо афзоиш ёфт[108] ва баъзеашон дар давраи Паҳлавӣ тахриб ва ба ҳавз табдил ёфтанд.[109]

Мутааллиқот

Сарчашмаҳои таърихӣ дар бораи мутааллиқот ва ашёи вобаста ба ҳарами Имом Ризо (а) низ гузоришҳое навиштаанд; аз ҷумла дар бораи: сангқабрҳо, зариҳҳо, сандуқҳо, меҳробҳои зарринфом, рӯпӯшҳо, пардаҳо, қолиҳо, минбарҳо, зарфҳо ва дигар ашёи вобаста ба ҳарам.[110]

Санги қабр ва сандуқҳо

Қадимитарин санги марбут ба мазори Имом Ризо (а), аз мармари қарни шашуми ҳиҷрии қамарӣ буда, дар соли (1318ҳ.ш./1939) дар Исфаҳон ёфт ва ба музей интиқол дода шудааст.[111] Бо вуҷуди ибораи «هذا مقام الرضا» (Ин ҷо ҷойгоҳи Ризо аст) ва таърихи 516ҳ.қ./1122м,[112] бархе муҳаққиқон, аз ҷумла Эраҷи Афшор (ваф.1389ҳ.ш./2010), онро марбут ба яке аз мақомҳои сафарии Имом аз Мадина ба Марв донистаанд.[113] Дувумин санги қабр дар сардоби буқъа ҷойгир буда, дар таъмири соли (1338ҳ.ш./1959) дида шудааст. Он аз мармари сафеди оҳакӣ бо нақши иборае ба ин мазмун: "Ба номи Худованди бахшандаи меҳрубон. Дафншуда дар ин шаҳри эмин" аст.[114] Севумин санги қабр дар соли (1379ҳ.ш./2000) бо насби зариҳи нав гузошта шуда, аз мармари сабз ва вазни тақрибии 4 тонна сохта шудааст.[115] Он дорои нақшҳои ислимӣ (арабеска) ва катибаҳои арабию форсӣ аст,[116] ки дар онҳо таърихи таваллуд, шаҳодат ва оятҳои қуръонӣ, аз ҷумла оёти 80 ва 81 сураи Соффот зикр шудаанд.[117] Ашъори Абдурраҳмони Ҷомӣ низ дар покори ин санг дар мадҳи Имом Ризо нақл шудааст.[118]

Қадимтарин сандуқи[Ёддошт 1] ҳарами Имом Ризо (а) ба соли (500ҳ.қ./1106) марбут аст, ки Анӯшервони Зардуштӣ онро ба хотири шифо ёфтанаш дар ҳарами Имом Ризо, ба он боргоҳ тақдим кардааст.[119] Сандуқи мазкур дар сафарномаи Ибни Баттута ба шакли чӯбини пӯшида бо сафҳаҳои нуқрагин тавсиф шудааст.[120] Дар давраи Шоҳ Аббоси Сафавӣ, сандуқи чӯбини арека бо катибаҳои тиллоӣ ва абёти форсӣ сохта шуд,[121] ки дар соли (1311ҳ.ш./1932) барчида ва катибаҳои он дар (1325ҳ.ш./1946) ба музей тӯҳфа гардиданд.[122] Дар ҳамон сол, сандуқи мармари лимӯии шаффоф бо нурпардозӣ насб шуд,[123] ки дар соли (1379ҳ.ш./2000) бо сангқабри мармари сабз иваз гардид.[124]

Зариҳ ва рӯпӯшҳои он

Зариҳи Имом Ризо (а) сохтори чӯбӣ ё филизӣ дошта, таърихи насби он аз давраи Сафавия сабт шудааст.[125] Гузориш шуда, ки панҷ зариҳ то давраи Ҷумҳурии исломӣ дар Эрон насб гардидааст:[126] Шоҳтаҳмосбӣ (давраи Шоҳ Таҳмосби Аввали Сафавӣ),[127] Фатҳалишоҳӣ (давраи Шоҳ Аббоси Аввали Сафавӣ),[128] Нодирӣ (1163ҳ.қ./1749),[129] Ширу шакар (1338ҳ.ш./1959)[130] ва Симину заррин (1379ҳ.ш./2000).[131]

Рӯпӯшҳо порчаҳои зарбофт ва махмалианд, ки сандуқ ва зариҳро мепӯшонанд.[132] Намунаҳои таърихии онҳо аз солҳои 952ҳ.қ./1545 то давраи Паҳлавӣ дар хазонаи марказии Остони қудс маҳфузанд.[133] Тибқи гузорише, аз соли 1397ҳ.ш./2018 пӯшиши қабр кори устодони маъруф будааст.[134] Ҳамчунин дар давраи Паҳлавӣ порчае бо ибораи «Ё Алӣ ибни Мӯсо ар-Ризо» низ бофта шуда, ки дар музейи Остони қудс нигоҳ дошта мешавад.[135]

Зарфҳо

Дар бархе манобеъ, зарфҳо ва васоили мавриди истифода дар ҳарами Имом Ризо (а) дар гузашта феҳрист шудаанд;[136] аз ҷумла: сангоби Хоразмшоҳӣ аз солҳои 597 то 610ҳ.қ./1200-1213м, анвоъи гулобдонҳо ва ибриқҳои муаттарсозӣ ва шустани ҳарам, зарфҳои мисӣ, самоварҳо, ҷаъбаҳои Қуръон, лавҳҳо ва қулфҳо аз давраҳои мухталиф.[137]

Маконҳои ибодатӣ ва зиёратӣ дар маҳдудаи ҳарам

Масҷиди болосар.

Дар бархе манобеъ, баъзе маконҳои ибодатӣ ва зиёратии маҳдудаи ҳарами Имом Ризо (а), шомили масҷидҳо ва мақбараҳо, чунин баён шудааст:[138]

Масҷиди болосар

Мақолаи асосӣ: Масҷиди болосари ҳарами Имом Ризо (а)

Масҷиди болосар куҳантарин бинои ҳарами Имом Ризо (а) пас аз буқъа[139] ва наздиктарин макон ба зариҳи Имом Ризо (а) баён шудааст.[140] Қадимтарин ишора ба ин масҷид дар осори Шайх Садуқ нишон дода шудааст.[141] Бар асоси ишораҳое дар китоби Таърихи Байҳақӣ,[142] аз сарчашмаҳои таърихии форсии нимаи қарни панҷуми ҳиҷрӣ, Абулҳасани Ироқӣ, аз девонсолорони Ғазнавиён, муассиси ин масҷид будааст.[143] Масҷиди болосар дар ғарби буқъаи Имом Ризо (а) ва байни он ва равоқи Дорусиёда қарор гирифтааст.[144] Ин масҷид ба василаи суффаи ғарбӣ ба гунбад пайваст гардидааст.[145] Гузориш шудааст, ки сақфи он ба василаи муқарнасҳои зебои кошикорӣ оро дода шуда ва деворҳояш бо кошиҳои муаррақ пӯшида шудааст.[146] Дар тарафи ҷанубии он меҳробе аз кошии муаррақ ба сабки гиреҳсозӣ вуҷуд дорад, ки таърихи сохт (1363ҳ.қ./1943) ва номи ҳунарманди созанда (Муҳаммадхон Ризвон) бар он ҳак шудааст.[147]

Аз ҷумлаи ороишоти масҷиди болосар кошиҳои зарринфоми санҷарӣ дониста шудааст, ки дар ҳошияи болои он катибае ҳовии оятҳои сураи Фатҳ қарор дорад.[148] Ҳамчунин дар болои ин катиба, катибаҳое бар санги мармар ҳовии ашъори Қосими Расо (ваф.1356ҳ.ш./1977), Маликушшуароии Остони қудс, кор шудааст.[149] Дар болои тоқи шарқии пайваста ба гунбад, катибае шомили ду байт аз Тоияи Деъбили Хузоӣ дар бораи дафни Имом Ризо (а) дар канори Ҳоруни Аббосӣ омадааст.[150] Уторидӣ дигар катибаҳои ин масҷидро баршумурда ва матни онҳоро нақл кардааст.[151]

Масҷиди пушти сар (паси пушт)

Масҷиди пушти сар ё паси пушт, масҷиде кучак аст, ки дар соли 1346ҳ.ш./1967 ба далели мушкилоти рафту омади зоирон, ба ҳамроҳи қисмате аз суффаи Шоҳтаҳмосбӣ, масҷиди Риёз ва Қуръонхона ба равоқҳои Дорулфайз ва Дорушшукр пайвастааст.[152] Дар болои изораҳои ин масҷид, қасидае[153] тулонӣ аз Қоонӣ (ваф.1270ҳ.қ./1853), аз шоирони дарбори Қоҷориён, ба хатти настаълиқ ва дар мадҳи Имом Ризо (а) қарор дошта,[154] ки пас аз тағйироти соли 1347ҳ.ш./1968 дар равоқи Дорушшукр қарор гирифтааст.[155] Дар мисраи поёнии ин қасида, ба ҳисоби абҷад, соли таъмири ин масҷид ва насби катибаҳои қасида — 1150ҳ.қ./1737, унвон шудааст.[156]

Масҷиди Риёз

Масҷиди Риёз равоқе нисбатан кучак тавсиф шудааст, ки ба далели он ки аксаран занон дар он намоз мехонданд, ба «масҷиди занона» ҳам машҳур будааст.[157] Ин масҷид пас аз бозсозӣ дар соли 1347ҳ.ш./1968, ба замимаи суффаи Шоҳтаҳмосбӣ ҷузъе аз равоқи Дорулфайз шудааст.[158]

Масҷиди Гавҳаршод. Сурат аз: Маҳдӣ Ҷаҳонгирӣ.

Масҷиди Гавҳаршод

Мақолаи асосӣ: Масҷиди Гавҳаршод

Масҷиди Гавҳаршод масҷиде таърихӣ дар ҷануби гунбади ҳарами Имом Ризо (а) аст,[159] ки дар давраи Темуриён ва ба амри Гавҳаршод (ваф.861ҳ.қ.), ҳамсари Шоҳрухи Темурӣ (ҳукумат: 807–850ҳ.қ./1404-1446), сохта шудааст.[160] Ба гузориши бархе манобеъ, сохтани ин масҷид аз соли 807ҳ.қ. оғоз шуда ва дар соли 821ҳ.қ./1418 ба поён расидааст.[161] Ин масҷид, ба ҷиҳати таърихӣ, сабки меъморӣ ва зебоиҳои ҳунарӣ аз муҳимтарин осори таърихии шаҳри Машҳад ва меъмории Хуросон маҳсуб шудааст.[162] Китобхонаи масҷиди Гавҳаршод аз ҷумлаи китобхонаҳои қадимии ҳарами Имом Ризо (а) талаққӣ шудааст.[163]

Қисмате аз сутунҳои сангии масҷиди Пиразан дар аксе аз давраи Паҳлавии аввал. Сурат аз: Аннемари Швартсенбах.

Масҷиди Пиразан

Ба гузориши бархе сарчашмаҳо, масҷиди Пиразан ё Бевазан[164] ҳавлие аз санг дар саҳни Масҷиди Гавҳаршод будааст, ки бо сутунҳое сангӣ аз ҳавлии масҷиди Гавҳаршод ҷудо мешудааст.[165] Гуфта шудааст, ки ин масҷид аз давраи Қоҷор то аввалҳои давраи Паҳлавӣ дар маҳалли собиқи ҳавзи масҷиди Гавҳаршод мавҷуд будааст;[166] вале пас аз он дар макони он дубора ҳавз сохта шудааст.[167] Ба нақл аз бархе манобеъ, иллати номгузории ин маҳал ба номи масҷиди Пиразан ин будааст, ки дар даврае тавассути бевазане аз хонадони Мирзо Муҳаммадризо Муставфии Сабзаворӣ (ваф.1308ҳ.қ./1890), машҳур ба Мушовирулмулк ва аз вақфкунандагони маъруфи Остони қудси разавӣ, таъмир шуда ва густариш ёфтааст;[168] ба рағми ин назар, дар адабиёти оммӣ ва шифоҳӣ достоне дар бораи пайдоиши ин масҷид омадааст, ки ба давраи сохтани масҷиди Гавҳаршод бармегардад.[169]

Биҳиштҳои Сомин

Биҳишти Сомин — ҳарами Имом Ризо (а).

Биҳиштҳои Сомини 1, 2 ва 3 маҷмӯаи гуристонҳои дохили ҳарами Имом Ризо (а) ҳастанд, ки дар зери саҳнҳои Қудс, Ҷумҳурии исломӣ ва Озодӣ сохта шудаанд.[170] Гуфта шудааст, ки бо таваҷҷуҳ ба собиқаи дафни амвот дар ҳарам, тавсеаи маконҳое барои ин манзур мавриди таваҷҷӯҳ қарор гирифт ва сохта шуд:[171] Биҳишти Сомини 1, дар зери саҳни Озодӣ бо зербунёди 4233 метри мураббаъ (баҳрабардорӣ: 1354ҳ.ш./1975);[172] Биҳишти Сомини 2, дар зери саҳни Қудс бо зербунёди 2550 метри мураббаъ (баҳрабардорӣ: 1370ҳ.ш./1991);[173] Биҳишти Сомини 3, дар зери саҳни Ҷумҳурии исломӣ бо зербунёди 11300 метри мураббаъ (баҳрабардорӣ: 1368ҳ.ш./1989).[174]

Дигар маконҳо

Дигар маконҳои ибодатӣ ва зиёратӣ, ки дар маҷмӯаи ҳарами Имом Ризо (а) қарор доштаанд, ё бо тавсеаи ҳарам дар ин маҷмӯа қарор гирифтаанд, иборатанд аз:

  • Боғи Резвон: боғчаи дарахткорӣ ва сабзазор дар тарафи шимолии ҳарам, ки пас аз тахриби гуристони Қатлгоҳ дар соли 1309ҳ.ш./1930 дар бахше аз заминҳои он сохта шудааст.[175] Мазори Фақеҳи Сабзаворӣ ва Муҳаммадтақии Омулӣ дар ин боғ қарор дорад.[176]
  • Мақбараи Табрасӣ: мақбараи Аминулислом Табрасӣ дар тарафи ғарби кӯчаи Табрасӣ, ки дар соли 1379ҳ.ш./2000 бо интиқоли қабри ӯ бо қолаби бетонӣ ба ин макон сохта шудааст.[177] Пеш аз интиқол, қабри Табрасӣ дар боғи Резвон қарор дошт ва дар барномаи тавсеаи ҳарам, ин мақбара дар масири гузаргоҳ ва зергузари ҳарам қарор гирифт.[178] Мақбараи ӯ сохторе бо гунбади пиёзӣ аст, ки намои берунии он таркибе аз хишт ва кошӣ мебошад.[179]
  • Мақбараи Пири Полондӯз: аз биноҳои давраи Сафавиён, воқеъ дар шарқи ҳарам ва канори гузаргоҳи кӯчаи Наввоби Сафавӣ аст.[180] Бархе ин биноро мақбараи Муҳаммад Корандеҳӣ, маъруф ба Пири Полондӯз, аз урафои давраи Сафавиён[181] ва бархеи дигар мадфани Абунасри Сарроҷи Тӯсӣ, аз суфиёни барҷастаи қарни чоруми ҳиҷрии қамарӣ хондаанд.[182]

Маконҳои илмӣ ва фарҳангии ҳарам

Ба гузориши Азизуллоҳ Уторидӣ, ҳарами Имом Ризо (а) аз ибтидо маркази нашри улуми исломӣ ва маҳалли иҷтимоъи уламо ва муҳаддисон будааст.[183] Ҳаминро сабаби пайдоиши марказҳои омӯзишӣ ва фарҳангие чун мактабхонаҳо, мадориси илмия, мадориси ҷадид, донишгоҳҳо, китобхонаҳо ва музейҳои марбут ба Остони қудси разавӣ донистаанд, ки бархе аз онҳо дар маҳдудаи ҳарами разавӣ қарор доштаанд.[184]

Мадориси илмия

Дар бофти таърихии атрофи ҳарами разавӣ (а), ки дар густариши ҳарам ҷузъе аз он қарор гирифтааст, вуҷуди 10 мадрасаи илмия гузориш шудааст.[185] Гуфта шудааст, ки аз миёни ин мадорис фақат чор мадрасаи Мирзоҷаъфар, Хайротхон, Паризод ва Дудар бар ҷой мондаанд.[186]

Равоқи Дорулвилоят, ки ба ҷойи мадрасаи болосар сохта шудааст.

Мадрасаи болосар

Мадрасаи болосар аз ҷумлаи мадориси таърихии маҳдудаи болосари қабри Имом Ризо (а) дониста шудааст, ки аз шимол ба саҳни Инқилоб, аз ҷануб ба Мадрасаи Паризод ва аз шарқ ба масҷиди болосар маҳдуд мешудааст.[187] Гуфта шудааст, ки аз таърихи бинои нахустини ин мадраса иттилое дар даст нест;[188] аммо эҳтимол дода шудааст, ки ин мадраса қадимитарин мадрасаи илмии Машҳад аст.[189] Бархе Шоҳрухи Темурӣ[190] ва бархеи дигар шоҳзодае узбак аз ахлофи Темури Гуркониро[191] бунёдгузори ин мадраса донистаанд.

Бинобар нақли сарчашмаҳо, ин мадраса дар солҳои 1091ҳ.қ./1680 (давраи Сулаймони Сафавӣ), 1271ҳ.қ./1854 (давраи Қоҷор) ва 1356ҳ.қ./1937 (давраи Паҳлавӣ) таъмир шудааст.[192] Дар гузорише аз соли 1351ҳ.ш./1972, аз таҳсили 70 толибилм дар ин мадраса ёд шудааст.[193] Гуфта шудааст, ки ин мадраса дорои айвони бошукӯҳ бо катибае аз давраи Сафавия будааст,[194] ва дар гунбадхонае дар шимолу шарқи он мақбараи Мирзо Абулқосими Бобар (ваф.861ҳ.қ./1456), набераи Шоҳрух ва аз умарои Темурӣ, қарор доштааст.[195] Пас аз Инқилоби исломӣ дар Эрон, ин мадраса тахриб шуд ва ба ҷойи он равоқи Дорулвилоят сохта шуд.[196]

Мадрасаи Паризод

Мақолаи асосӣ: Мадрасаи Паризод

Мадрасаи Паризод аз осори давраи Темуриён аст, ки бунёдгузори он Паризодхонум, надимаи Гавҳаршод ва аз наводагони Хоҷа Рабеъ будааст.[197] Бар асоси бархе гузоришҳо, ин мадраса дар соли 821ҳ.қ. бино шудааст ва дар давраи Шоҳ Сулаймони Сафавӣ (соли 1091ҳ.қ./1680), Муҳаммадризо Паҳлавӣ (1342ҳ.ш. ва 1346ҳ.ш.) ва Ҷумҳурии исломӣ (1368ҳ.ш.) бозсозӣ шудааст.[198] Пас аз Инқилоби исломии Эрон, аз ин мадраса ба унвони маркази посухгӯӣ ба саволҳои динӣ истифода шудааст.[199] Ин бино дар ҷанубу ғарби ҳарам ва шимолу ғарби масҷиди Гавҳаршод қарор гирифтааст.[200]

Фазои дохилии мадрасаи Дудар дар рӯзи бозгушоӣ пас аз бозсозӣ (13 исфанди 1403ҳ.ш.).

Мадрасаи Дудар

Мақолаи асосӣ: Мадрасаи Дудар

Мадрасаи Дудар (Ду дарвоза ё Юсуфия ё Юсуфхоҷа) аз биноҳои давраи Темурӣ аст, ки дар соли 843ҳ.қ./1439 ба ҳиммати яке аз умарои Хуросон (Амир Юсуфхоҷа Баҳодур) сохта шудааст.[201] Ин бинои дутабақа дорои ду дар, чор айвон ва ду гунбад аст ва аз лиҳози меъморӣ ҳоизи аҳамият хонда шудааст.[202] Ин мадраса дар ҷанубу ғарби ҳарам ва дар тарафи шимолу шарқии саҳни Ҷумҳурии исломӣ қарор гирифтааст.[203] Пас аз Инқилоби исломӣ, ин бино ба унвони «Дорулқуръони карим» барои анҷоми фаъолиятҳои қуръонӣ мавриди истифода қарор гирифтааст.[204]

Мадрасаи Мирзоҷаъфар.

Мадрасаи Мирзоҷаъфар

Мақолаи асосӣ: Мадрасаи илмии Мирзоҷаъфар

Мадрасаи Мирзоҷаъфар дар соли 1059ҳ.қ./1649 дар давраи Шоҳ Аббоси Дувуми Сафавӣ (ҳукумат: 1052–1077ҳ.қ./1642-1666) сохта шудааст.[205] Бунёдгузорони ин мадраса аз хешовандони Шамсуддини Ҷувайнӣ (ваф.683ҳ.қ.), аз вазирони Илхониён, муаррифӣ шудаанд.[206] Ин мадраса аз беҳтарин мадориси Машҳад аз лиҳози мавқеъ ва бино хонда шудааст.[207] Мадрасаи Мирзоҷаъфар пас аз Инқилоб бозсозӣ шуд ва ба ҳамроҳи мадрасаи Хайротхон ба сохтмони Донишгоҳи улуми исломии разавӣ пайваст гардид ва ба сурати як маҷмуа даромад.[208]

Мадрасаи Хайротхон

Мақолаи асосӣ: Мадрасаи илмии Хайротхон

Мадрасаи Хайротхон (таъсис: 957ҳ.қ./1550) аз биноҳои таърихии давраи Шоҳ Аббоси Дувуми Сафавӣ аст, ки ба номи бунёдгузори он, ки аз ашрофи он давра будааст, хонда шудааст.[209] Гузориш шудааст, ки бо тавсеаи ҳарам пас аз Инқилоби исломӣ, ин мадраса дар маҳдудаи ҳарам воқеъ шуд ва тахриб ва бар асоси нақшаи ибтидоӣ бозсозӣ гардид.[210] Гуфта шудааст, ки қисмате аз фазои ин мадраса бо идғом дар мадрасаи илмии Мирзоҷаъфар ба Донишгоҳи улуми исломии разавӣ пайваст шудааст.[211] Ин мадраса аз аввалҳои даҳаи 1400ҳ.ш./2020 ба «Мадрасаи олии фақоҳати Олими Оли Муҳаммад (а)» табдил шудааст.[212]

Мадрасаи Мусташория

Равоқи Доруззакр, ки дар ҷойи мадрасаи Алинақии Мирзо сохта шудааст.

Мадрасаи Мусташория (ё Сайидмирзо ё Мулотоҷ) аз ҷумлаи мадориси чоргонаи сохташуда дар аҳди Шоҳрухи Темурӣ шумурда шудааст.[213] Ин мадраса дар шимолу ғарби саҳни Инқилоб ва пайваста ба мадрасаи Мирзоҷаъфар ва пушти айвони Аббосӣ қарор доштааст.[214] Мадрасаи Мусташория тавассути яке аз амирони асри Шоҳрух ба номи Сайидмирзо сохта шуда[215] ва ба далели таъмири он тавассути Мусташорулмулук дар соли 1290ҳ.қ./1873 ба «Мусташория» машҳур шуда буд.[216]

Гузориш шудааст, ки қисмате аз ин мадраса ба ҳангоми зиёрати ҳарам тавассути Шоҳ Аббоси Сафавӣ, дар соли 1021ҳ.қ./1612, ба фармони ӯ барои тавсеаи саҳни Инқилоб тахриб шуд ва боқимондаи он ба номи мадрасаи Мулотоҷ машҳур гардид.[217] Навишта шудааст, ки қисматҳои дигари ин мадраса як бор пас аз воқеаи масҷиди Гавҳаршод[218] ва боре дигар дар соли 1354ҳ.ш. барои бозсозии атрофи ҳарам[219] тахриб шуд. Гузориш шудааст, ки ниҳоятан пас аз Инқилоб, қисмати боқимондаи он замимаи Донишгоҳи улуми исломии разавӣ шуд.[220]

Мадрасаи Алинақии Мирзо

Сохтани мадрасаи Алинақии Мирзо дар ҳудуди соли 1239ҳ.қ. (давраи Қоҷориён) ва ба дасти Рукнуддавла Алинақии Мирзо, мутаваллии вақти Остони қудс ва волии Хуросон, сабт шудааст.[221] Дар бархе манобеъ омадааст, ки пас аз сохти саҳни Озодӣ, дар замини боқимонда байни саҳни Озодӣ ва саҳни Инқилоб, ин мадраса сохта шудааст.[222] Гузориш шудааст, ки байни солҳои 1343 то 1346ҳ.ш./1964-1967, пас аз навсозӣ ва эҷоди тағйироте, ин мадраса ба равоқи Доруззакр табдил шудааст.[223]

Равоқи мақбараи Шайх Баҳоӣ, ки дар бахше аз фазои мадрасаи Поинпо сохта шудааст.


Китобхонаи марказӣ ва маркази асноди Остони қудси разавӣ

Китобхонаи марказӣ ва маркази асноди Остони қудси разавӣ дар ҳарами Имом Ризо (а) — яке аз муҳимтарин ганҷинаҳои фарҳанги мактуби Эрон ва ҷаҳон шумурда шудааст.[224] Ин китобхона аз қадимтарин китобхонаҳои исломӣ талаққӣ шуда, ки қадимтарин нусхаҳои вақфии он ба нимаи қарни чоруми ҳиҷрии қамарӣ мерасад.[225] Бино бар гузорише, бинои ҷадиди китобхонаи Остони қудс бо масоҳати 27 ҳазор метри мураббаъ ва дар се табақа, дар канори басти Шайхи Тӯсӣ, дар рӯзи 22 фарвардини 1374ҳ.ш./11.04.1995 ифтитоҳ шудааст.[226]

Донишгоҳи улуми исломии разавӣ

Мақолаи асосӣ: Донишгоҳи улуми исломии Разавӣ

Донишгоҳи улуми исломии разавӣ яке аз марказҳои илмӣ-омӯзишии вобаста ба Остони қудси разавӣ аст, ки дар соли 1363ҳ.ш./1984 дар канори ҳарами Имом Ризо (а) таъсис шудааст.[227] Бар асоси гузорише, бинои ин донишгоҳ дар шарқи басти Табрасӣ, дар қисмате аз фазои ду мадрасаи Мирзо Ҷаъфар ва Хайротхон бозсозӣ ва сохта шудааст.[228] Шуъбаи 2-юми ин донишгоҳ дар шарқи саҳни Имом Ҳасан (а) дар соли 1384ҳ.ш./2005 таъсис шудааст.[229]

Музеи Остони қудси разавӣ

Музеи Остони қудси разавӣ (таъсис: 1324ҳ.ш./1945) маконе дар маҷмӯаи ҳарами Имом Ризо (а) аст, ки ҳадаф аз эҷоди он намоиши осори қадимии ҳарам ва намунаҳое аз осоре аст, ки дар давраҳои мухталиф ба Остони қудси разавӣ тӯҳфа гардидааст.[230] Музеи Остони қудс чанд бахш дорад: музеи марказӣ, музеи Қуръон ва ашёи нафис, музеи ҳадяҳои мақоми муаззами раҳбарӣ, музеи мардумшиносӣ, музеи фарш ва музеи ороишоти меъмории ҳарами разавӣ фаъолият мекунад.[231]

Маконҳои идорӣ, дармонӣ ва фароғатии ҳарам

Маконҳои фароғатии ҳарами Имом Ризо (а) шомили: Остони қудси разавӣ, Дорушшифо, маркази ёрии таъҷилии тиббӣ, меҳмонсаро, дафтарҳои амонат (амонатҳои нақдӣ ва ашёи арзишманд ва амонати дигар васоил), дафтарҳои пайдошудагон ва расидагӣ ба умури гумшудагон, бахши нигаҳдории ашёи ёфтшуда, дафтарҳои таҳвили амонатии курсии чархдор, дафтарҳои назр, кафшдориҳо, идораи огоҳии ҳарам, бахши имдоди зоирони дарроҳмонда ва нотавон, дафтари умури дафн ва сервиси беҳдоштӣ аст.[232] Гуфта шудааст, ки бархе аз ин маконҳо дорои вақфҳое ҳастанд.[233]

Остони қудси разавӣ

Мақолаи асосӣ: Остони қудси разавӣ

Остони қудси разавӣ як ниҳоди идорӣ-хидматии бузурги ғайридавлатӣ ва маҷмӯаи ташкилоте аст, ки ҳарами Имом Ризо (а), амлок ва вақфҳои он ва созмонҳо ва муассисаҳои вобаста ба онро идора мекунад.[234] Собиқаи ташкилот барои идораи ҳарами Имом Ризо (а), бо такя бар бархе манобеъ,[235] ба ҳудуди даврони дафни Имом Ризо (а) дар буқъаи Ҳорунӣ баргардонда шудааст.[236]

Аз он давра то давраи Сафавиён, ки даврони рушди вақф ва ташкилоти Остони қудс талаққӣ шудааст, ҳарами Имом Ризо (а) дорои ташкилоти мухтасаре будааст, ки умуман ба дасти Алавиён идора мешудааст.[237] Ба нақл аз бархе манобеъ, густариши Остони қудс, ҷуз дар мавориде таҳти таъсири шӯришҳо ва ҳамлаҳои хориҷӣ, пас аз Сафавия то даврони Қоҷориён идома доштааст;[238] ба тавре ки дар нақле аз давраи Носируддиншоҳи Қоҷор, Остони қудс беш аз ҳазор хидматгузори расмӣ ва ғайрирасмӣ аз аъён ва коргузорони ҳукуматӣ доштааст.[239]

Бар асоси бархе пажӯҳишҳо, сохтори идории Остони қудси разавӣ дар давраи Паҳлавӣ инсҷоми бештаре ёфт ва унвони «Мутаваллибошии Остони қудс» ба «Ниёбати тавлияти узмо» тағйир кард.[240] Гуфта шудааст, ки пас аз пирӯзии Инқилоби исломӣ дар Эрон, фаъолиятҳои Остони қудс густариш ва суръати бештаре ёфт.[241] Бино бар гузорише аз соли 1393ҳ.ш./2014, Остони қудс таҳти назорати «Таволияти узмо»[242] ва дар қолаби даҳҳо муовинат, созмон, муассиса ва ширкат идора мешавад.[243]

Дорушшифо

Дорушшифо маркази дармонии ҳарами Имом Ризо (а) аст, ки собиқаи таърихии он ба аввалҳои давраи Сафавиён бармегардад.[244] Гузориш шудааст, ки Дорушшифо, пас аз давраҳое аз заъфи идорӣ, дар охири давраи Қоҷориён ба ҳиммати доктор Амирхон Амираълам, раиси Маҷлиси ҳифз-ус-сиҳҳати давлатӣ, таъмир ва таҷҳиз шуд; ба тавре ки ба яке аз бемористонҳои муҷаҳҳази шарқи Эрон табдил ёфт.[245] Гуфта шудааст, ки бо сохта шудани бемористони Имом Ризо (а) дар давраи паҳлавии аввал, Дорушшифои ҳарам дар ин бемористон дохил шуд.[246]

Гузориш шудааст, ки дар соли 1327ҳ.ш./1948, фаъолиятҳои Дорушшифо дар қолаби маркази дармонии кучаке дар табақаи болои меҳмонсарои ҳарам, дар басти боло (басти Шайхи Тӯсӣ) идома ёфт.[247] Пас аз тахриби ин сохтмон, Дорушшифо ба тарафи ҷанубии саҳни Инқилоб (маҳалли равоқи Дорулҳикма) кӯчонда шуд.[248] Дар охири соли 1359ҳ.ш./1980, бинои нави Дорушшифо пайваста ба саҳни Озодӣ ба баҳрабардорӣ расид.[249]

Дар соли 1388ҳ.ш./2009, Дорушшифои ҳарам ба бинои муҷаҳҳазе дар гӯшаи шарқии басти кӯчаи Шерозӣ интиқол ёфтааст.[250] Гузориш шуда, ки дар ин маркази дармонӣ хизматрасониҳои гуногуни тиббӣ ва дармонӣ, дар қолаби дармонгоҳҳои тахассусӣ ва умумӣ, ба зоирон ва муҷовирони ҳарам ироа мешавад.[251]

Меҳмонсаро

Мақолаи асосӣ: Меҳмонсарои Остони қудси разавӣ
Меҳмонсарои ҳарам дар даҳаи 1340ҳ.ш.

Меҳмонсарои ҳарами Имом Ризо (а) маҳале барои пазироӣ аз зоирон, мустамандон, ходимон ва кормандони ҳарам аст, ки қадимате беш аз 500 сол дорад.[252] Гуфта шудааст, ки меҳмонсарои ҳарам дар давраҳои мухталиф ба номҳои «Матбах» (Сафавиён ва Афшориён), «Корхонаи муборака» (Қоҷориён), «Меҳмонсарои ҳазратӣ» ва «Меҳмонсарои ҳазрат» (давраи Паҳлавӣ) хонда мешудааст.[253]

Гуфта шудааст, ки қадимтарин иттилоъ дар бораи меҳмонсарои ҳарам, марбут ба давраи Темуриён аст.[254] Дар соли 1353ҳ.ш./1974, бинои наве барои меҳмонсаро сохта шуд.[255] Ин бино пас аз Инқилоби исломӣ азнавсозӣ шуд ва бинои дигаре ҳам дар ғарби саҳни Ғадир ба он изофа шуд.[256]

Тибқи гузорише аз соли 1394ҳ.ш., дар меҳмонсарои ҳарам, бо истифода аз вақфҳо ва назрҳо, рӯзона беш аз 6000 ғизо пӯхта мешавад.[257] Ҳамчунин даъватномаи меҳмонсаро ҳамарӯза тавассути намояндагони Остони қудс дар маҳаллҳои мухталифи иқомати зоирон тақсим мешавад.[258]

Фаъолиятҳои фарҳангии ҳарам

Нақшаи ҳарами Имом Ризо (а)

Дар гузорише аз соли 1397ҳ.ш./2018, бархе аз фаъолиятҳои фарҳангии ҳарами Имом Ризо (а) чунин гузориш шудааст:

  • Баргузории намози ҷамоат дар маконҳои мухталифи ҳарам.[259]
  • Таблиғи маорифи исломӣ дар қолаби суханронӣ, баёни аҳком пас аз намозҳои ҷамоат, қироати дуоҳо, монанди дуои Кумайл дар шаби ҷумъа, баргузории маросимҳои муносибатӣ ва барномаҳои таблиғии махсуси мадрасаи Паризод.[260]
  • Фаъолиятҳои қуръонӣ дар мадрасаи Дудар, дар қолаби «Дорулқуръони карими Остони қудси разавӣ», аз ҷумла: баргузории дарсҳои омӯзиши ҳифз ва қироат ва тафсири Қуръон, баргузории ҳалқаҳои тадаббур, баён ва тафсири маорифи қуръонӣ, баргузории маҳфилҳои унс бо Қуръон, баргузории коргоҳи «Маҳд-ур-ризо» (фаъолиятҳои қуръонӣ махсуси кӯдакон), баргузории коргоҳи ҳунарҳои қуръонӣ ва баргузории мусобиқаҳои қуръонӣ.[261]
  • Посухгӯӣ ба саволҳои шаръӣ ва эътиқодӣ дар қолаби посухгӯии телефонӣ ва паёмакӣ ва дафтарҳои посухгӯӣ ба саволҳои шаръии мардон ва занон дар маконҳои мухталифи ҳарам ва посухгӯӣ ба саволҳои эътиқодӣ дар маркази посухгӯии мадрасаи Паризод ва дафтари «Боби Ҳодӣ».[262]
  • Маркази машварати динӣ: шомили машварати шахсӣ ва дарсҳои машварати гурӯҳӣ.[263]
  • Ҳарамшиносӣ: шомили посухгӯӣ ба саволҳои зоирон дар бораи зиндагии Имом Ризо (а) ва таърихи ҳарам ва баргузории турҳои ҳарамгардии вижаи гурӯҳҳои зиёратӣ.[264]

Шуғлҳои вобаста ба ҳарам

Ходимони ҳарами Имом Ризо (а). Сурат аз: Муҳаммад Аҳмадӣ.

Шуғлҳои вобаста ба ҳарами Имом Ризо (а), ғайр аз шуғлҳои идории Остони қудси разавӣ, дар қолаби ибораи «Ходимон» таъриф шудааст.[265] Ходимон ба маҷмӯаи хидматгузорони ҳарам ишора дорад, ки мувофиқи одоб ва русуми муқаррар дар гунбад, равоқҳо, саҳнҳо, кафшдориҳо ва дигар маконҳои ҳарам вазифа иҷро мекунанд.[266]

Бо такя бар иттилооти парокандаи бархе манобеъ,[267] аз нахустин солҳои пас аз шаҳодати Имом Ризо (а) то қарни даҳуми ҳиҷрии қамарӣ, ҳузури ходимоне дар ҳарам қобили таъйид аст.[268] Гузориш шудааст, ки дар давраи Сафавиён, бо афзудани аҳамият ва вусъати ҳарам, бар инсиҷоми ташкилоти ходимон бо роҳандозии навбатдориҳои чандгона афзуда шуд.[269] Бар асоси гузорише аз давраи Қоҷориён (соли 1300ҳ.қ./1882), теъдоди ходимони ҳарам 1200 нафар будааст.[270] Давраи Паҳлавӣ давраи танзими низомномаҳои хадамотии навбатдорӣ барои роҳандозии сохтор ва таърифи вазифаҳои ходимон будааст.[271]

Ходимони фарш дар ҳарами Имом Ризо (а). Сурат аз: Маҳдӣ Ҷаҳонгирӣ.

Гуфта шудааст, ки пас аз Инқилоби исломӣ дар Эрон, бо тавсеаи маконҳои ҳарам ва афзоиши зоирон, бар теъдоди ходимони ҳарам афзуда шудааст.[272] Бар асоси гузорише аз соли 1393ҳ.ш., ходимон дар ҳашт навбат ба сурати расмӣ, ифтихорӣ ва ташарруфӣ, зери назорати мудирияти умури ходимон хидмат мекунанд.[273] Тибқи гузорише аз соли 1397ҳ.ш./2018, ходимон, бар асоси навъ ва макони хидмат, шомили: ходим, фаррош, ҳофиз (ҳуффоз), кафшдор, дарбон, ходими илмӣ ва ходими фарҳангӣ ҳастанд.[274]

Вақфҳои ҳарам

Ҳарами Имом Ризо (а) яке аз ниҳодҳои вақфии бузурги ҷаҳон баён шудааст, ки дар тӯли қарнҳо бо такя бар вақфҳои иродатмандон ба Имом Ризо (а) шакл гирифтааст.[275]

Ба гуфтаи Уторидӣ, пешинаи вақф барои ҳарами Имом Ризо (а) дақиқан равшан нест,[276] вале бар асоси бархе шоҳидон, ба аввалҳои қарни чоруми ҳиҷрии қамарӣ бармегардад.[277] Дар бархе манобеъ, сайри таърихии вақф барои ҳарам, вақфҳо ва шеваи идораи онҳо дар давраҳои мухталиф гузориш шудааст.[278] Аз соли 1383ҳ.ш./2004, умури марбут ба идораи вақфҳои ҳарам бар ӯҳдаи муовинати умури ҳуқуқӣ ва вақфи Остони қудси разавӣ қарор гирифтааст.[279]

Вақфҳои ғайриманқули ҳарами Имом Ризо (а) дар бархе нуқоти Эрон[280] ва нуқоте аз Хуросони бузург, Покистон, Ҳиндустон ва Қафқоз[281] будааст ва бархе аз онҳо дар тӯли таърих аз байн рафтаанд.[282] Вақфҳои Ҳусайни Малик (ваф.1351ҳ.ш./1972), тоҷир ва воқифи эронӣ, бузургтарин вақфҳои ҳарам баён шудааст.[283] Ин вақфҳо аз соли 1316ҳ.ш. то соли 1340ҳ.ш./1937-1961 дар ҳафт марҳила, бо вақфи китобхона ва амволи манқул ва амлок, шакл гирифтааст.[284]

Саноии Ғазнавӣ
Динро ҳарамест дар Хуросон,
Душвори туро ба маҳшар осон.
Ҳамвора раҳаш масири ҳоҷат,
Пайваста дараш мушири ғуфрон.
Чун Каъба пуродамӣ зи ҳар ҷо,
Чун Арш пур аз фаришта ҳазмон.
Ҳам фарри фаришта карда ҷилва,
Ҳам рӯҳи васӣ дар ӯ ба ҷавлон.
Аз ҳурмати зоирони роҳаш,
Фирдавс фидои ҳар биёбон.[285]



Осори фарҳангӣ ва ҳунарӣ дар бораи ҳарам

Дар бораи ҳарами Имом Ризо (а) осори фарҳангӣ ва ҳунарӣ - аз ҷумла осори мактуб ва синамоӣ, тавлид шудааст. Бархе аз осори синамоии мустанад ва намоишӣ, ки дар бораи ҳарами Имом Ризо (а) ҳастанд ё дар ҳарам сохта шудаанд, чунин гузориш шудаанд:[286]

  • Ё зомини оҳу: мустанаде ба коргардонии Парвиз Кимиёвӣ, ки дар соли 1350ҳ.ш./1971 сохта шудааст.[287] Коргардоне, ки шефтаи зебоиҳои дидории ҳарам шудааст, тасмим мегирад дурбинро аз фазои маънавии он ҷо берун набарад, ва ба ҳамин далел, тамоми лаҳзаҳои филм дар ҳарам мегузарад.[288]
  • Ризои Резвон: мустанаде ба коргардонии Маҷиди Маҷидӣ, маҳсули соли 1384ҳ.ш./2005, ки ривоятгари шавқи ходимон барои хидмат ба зоирони ҳарам аст.[289]
  • Шаб, ҳар шаб танҳоӣ ва дар интизори муъҷиза: сегонаи синамоии сохтаи Расули Садр Омилӣ бо достонҳое, ки дар ҳарам мегузарад.[290]
  • Матбахи маъмура: сохтаи Сайид Муртазо Ҷаззоб, дар бораи меҳмонсарои ҳарам, таърихи 500-солаи он ва чигунагии идора ва хидматрасонии он.[291]
  • Дар ин биҳишти поённопазир: мустанаде аз Муҳаммадсодиқи Рамазонимуқаддам дар бораи ганҷинаи ҳунарии ҳарам ва иқдомоти ҳунармандон барои бозпироӣ ва марммати осори он.[292]

Нигорхона

  • Равоқи гунбади Аллоҳвердихон аз осори давраи Сафавия. Сурат аз: Масъуд Нузарӣ
    Равоқи гунбади Аллоҳвердихон аз осори давраи Сафавия. Сурат аз: Масъуд Нузарӣ
  • Равоқи гунбади Хотамхонӣ. Сурат аз: Сайид Муртазо Фотимиён
    Равоқи гунбади Хотамхонӣ. Сурат аз: Сайид Муртазо Фотимиён
  • Гунбади Аллоҳвердихон ва пӯшиши мисии он.
    Гунбади Аллоҳвердихон ва пӯшиши мисии он.
  • Гунбади сақохона (тарафи рости айвон) пеш аз тахриб дар аксе аз давраи Қоҷор.
    Гунбади сақохона (тарафи рости айвон) пеш аз тахриб дар аксе аз давраи Қоҷор.
  • Гунбади тиллоии ҳарами Имом Ризо (а). Сурат аз: Муҳаммад Зоирниё.
    Гунбади тиллоии ҳарами Имом Ризо (а). Сурат аз: Муҳаммад Зоирниё.
  • Катибаҳои гунбади тиллоии ҳарами Имом Ризо (а) аз давраи Сафавия ва катибаи кучаки бозсозӣ аз давраи Ҷумҳурии исломӣ. Сурат аз: Содиқ Заббоҳ.
    Катибаҳои гунбади тиллоии ҳарами Имом Ризо (а) аз давраи Сафавия ва катибаи кучаки бозсозӣ аз давраи Ҷумҳурии исломӣ. Сурат аз: Содиқ Заббоҳ.
  • Манораи тиллоии ҷанубии саҳни Ҷумҳурии исломӣ. Сурат аз: Аҳмади Ҳасанӣ.
    Манораи тиллоии ҷанубии саҳни Ҷумҳурии исломӣ. Сурат аз: Аҳмади Ҳасанӣ.
  • Манораи соати саҳни Ҷумҳурии исломӣ. Сурат аз: Аҳмади Ҳасанӣ.
    Манораи соати саҳни Ҷумҳурии исломӣ. Сурат аз: Аҳмади Ҳасанӣ.
  • Саҳни Ҷумҳурии исломии ҳарами Имом Ризо (а). Сурат аз: Аҳмади Ҳасанӣ.
    Саҳни Ҷумҳурии исломии ҳарами Имом Ризо (а). Сурат аз: Аҳмади Ҳасанӣ.
  • Ороишоти саҳни Ҷумҳурии исломӣ ва яке аз манораҳои он. Сурат аз: Маҳдӣ Ҷаҳонгирӣ.
    Ороишоти саҳни Ҷумҳурии исломӣ ва яке аз манораҳои он. Сурат аз: Маҳдӣ Ҷаҳонгирӣ.
  • Айвони тиллоии саҳни Инқилоб. Сурат аз: Муҳаммад Зоирниё
    Айвони тиллоии саҳни Инқилоб. Сурат аз: Муҳаммад Зоирниё
  • Басти Шайхи Тӯсӣ. Сурат аз: Маҳдӣ Ҷаҳонгирӣ.
    Басти Шайхи Тӯсӣ. Сурат аз: Маҳдӣ Ҷаҳонгирӣ.
  • Дари айвони тиллоии саҳни Озодӣ. Сурат аз: Аҳмади Ҳасанӣ.
    Дари айвони тиллоии саҳни Озодӣ. Сурат аз: Аҳмади Ҳасанӣ.
  • Панҷараи миёни равоқи Дорулҳуффоз ва саҳни масҷиди Гавҳаршод. Сурат аз: Муҳаммад Зоирниё
    Панҷараи миёни равоқи Дорулҳуффоз ва саҳни масҷиди Гавҳаршод. Сурат аз: Муҳаммад Зоирниё
  • Панҷараи равоқи Дорулвилоя
    Панҷараи равоқи Дорулвилоя
  • Катибае дар айвони тиллоии саҳни Озодӣ. Сурат аз: Сайид Алӣ Ҳусайниён.
    Катибае дар айвони тиллоии саҳни Озодӣ. Сурат аз: Сайид Алӣ Ҳусайниён.
  • Нақорахонаи ҳарами Имом Ризо (а) ва нақоразанӣ дар он. Сурат аз: Аҳмади Ҳасанӣ.
    Нақорахонаи ҳарами Имом Ризо (а) ва нақоразанӣ дар он. Сурат аз: Аҳмади Ҳасанӣ.
  • Сақохонаи саҳни Қудс. Сурат аз: Сайид Муртазо Фотимиён.
    Сақохонаи саҳни Қудс. Сурат аз: Сайид Муртазо Фотимиён.
  • Сақохонаи саҳни Озодӣ пеш аз тахриб дар аксе аз соли 1300ҳ.қ.
    Сақохонаи саҳни Озодӣ пеш аз тахриб дар аксе аз соли 1300ҳ.қ.
  • Санге, ки гуфта шудааст аввалин санги қабри ҳарами Имом Ризо аст.
    Санге, ки гуфта шудааст аввалин санги қабри ҳарами Имом Ризо аст.
  • Катибаи санги қабри Имом Ризо (а), насбшуда дар соли 1379ҳ.ш.
    Катибаи санги қабри Имом Ризо (а), насбшуда дар соли 1379ҳ.ш.
  • Ҳоҷ Оқо Ҳусайни Қумӣ дар канори сандуқи сангии мармари лимӯӣ, насбшуда дар давраи Паҳлавии Аввал.
    Ҳоҷ Оқо Ҳусайни Қумӣ дар канори сандуқи сангии мармари лимӯӣ, насбшуда дар давраи Паҳлавии Аввал.
  • Меҳроби зарринфоми пешрӯ, қабл аз интиқол ба музеи Остони қудс.
    Меҳроби зарринфоми пешрӯ, қабл аз интиқол ба музеи Остони қудс.
  • Туренҷи пешрӯ
    Туренҷи пешрӯ
  • Хончаи пушти сар.
    Хончаи пушти сар.
  • Зариҳпӯши махмали сиёҳ аз давраи Қоҷор.
    Зариҳпӯши махмали сиёҳ аз давраи Қоҷор.
  • Пардаи валандор аз давраи Қоҷор.
    Пардаи валандор аз давраи Қоҷор.
  • Қолии бофташуда барои толори Вилояти ҳарам.
    Қолии бофташуда барои толори Вилояти ҳарам.
  • Пояи шамъдони болосари муборак.
    Пояи шамъдони болосари муборак.
  • Намунае аз чилчароғҳои ҳарам дар равоқи Имом Хумайнӣ. Сурат аз: Аҳмади Ҳасанӣ.
    Намунае аз чилчароғҳои ҳарам дар равоқи Имом Хумайнӣ. Сурат аз: Аҳмади Ҳасанӣ.
  • Соати гулдастаи соати саҳни Озодӣ. Сурат аз: Сайид Муртазо Фотимиён.
    Соати гулдастаи соати саҳни Озодӣ. Сурат аз: Сайид Муртазо Фотимиён.
  • Соати манораи соати саҳни Инқилоб.
    Соати манораи соати саҳни Инқилоб.
  • Сангоби Хоразмшоҳӣ.
    Сангоби Хоразмшоҳӣ.
  • КАбутарони ҳарам. Сурат аз: Маҳдӣ Ҷаҳонгирӣ.
    КАбутарони ҳарам. Сурат аз: Маҳдӣ Ҷаҳонгирӣ.
  • Манзараи буқъа аз равоқи Дорулҳуффоз.
    Манзараи буқъа аз равоқи Дорулҳуффоз.
  • Намунае аз ороишоти ҳарами Имом Ризо (а): бахше аз оинакориҳои равоқи Доруcсиёда. Сурат аз: Муҳаммадҷаводи Машҳадӣ.
    Намунае аз ороишоти ҳарами Имом Ризо (а): бахше аз оинакориҳои равоқи Доруcсиёда. Сурат аз: Муҳаммадҷаводи Машҳадӣ.
  • Зоирони ҳарами Имом Ризо (а). Сурат аз: Мустафо Шервонӣ.
    Зоирони ҳарами Имом Ризо (а). Сурат аз: Мустафо Шервонӣ.
  • Намунае аз кошикориҳои ҳарами Имом Ризо (а) дар саҳни Озодӣ. Сурат аз: Сайид Алӣ Ҳусайниён.
    Намунае аз кошикориҳои ҳарами Имом Ризо (а) дар саҳни Озодӣ. Сурат аз: Сайид Алӣ Ҳусайниён.
  • Равоқи Дорулфайз, ки аз изҳоми қисмате аз масҷиди пушти сар ва масҷиди Риёз эҷод шудааст.
    Равоқи Дорулфайз, ки аз изҳоми қисмате аз масҷиди пушти сар ва масҷиди Риёз эҷод шудааст.
  • Мақбараи Пири Полондӯз. Сурат аз: Расули Ҷаъфариён.
    Мақбараи Пири Полондӯз. Сурат аз: Расули Ҷаъфариён.
  • Саҳни мадрасаи Паризод дар давраи Паҳлавӣ.
    Саҳни мадрасаи Паризод дар давраи Паҳлавӣ.
  • Мадрасаи Хайротхон дар давраи Паҳлавӣ.
    Мадрасаи Хайротхон дар давраи Паҳлавӣ.
  • Аввалин манораи соати саҳни Инқилоб пеш аз тахриб.
    Аввалин манораи соати саҳни Инқилоб пеш аз тахриб.
  • Шахси тарафи рост: Мирзо Ҳусайни Фақеҳи Сабзаворӣ дар саҳни мадрасаи боғи Резвон.
    Шахси тарафи рост: Мирзо Ҳусайни Фақеҳи Сабзаворӣ дар саҳни мадрасаи боғи Резвон.

Эзоҳ

  1. ↑ Раҷабии Қудсӣ, «Ҳарами мутаҳҳар», саҳ.344
  2. ↑ Ҷаъфариён, Ҳаёти фикрӣ ва сиёсии имомони шиа, 1381ҳ.ш., саҳ.459
  3. ↑ Варҷованд, «Шинохтномаи Остон қудси разавӣ», саҳ.527
  4. ↑ Садуқ, Аюн ахбор-ир-ризо, интишороти Ҷаҳон, ҷ.2, саҳ.255
  5. ↑ Садуқ, Аюн ахбор-ир-ризо, интишороти Ҷаҳон, ҷ.2, саҳ.256
  6. ↑ Садуқ, Аюн ахбор-ир-ризо, интишороти Ҷаҳон, ҷ.2, саҳ.265
  7. ↑ Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, 1395ҳ.ш., саҳ.21
  8. ↑ Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, 1395ҳ.ш., саҳ.13
  9. ↑ Ахвон Маҳдавӣ ва Нақдӣ, «Муқаддима», саҳ.9
  10. ↑ Нақдӣ ва Изадӣ, «Мавқуфот», саҳ.556
  11. ↑ Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, 1395ҳ.ш., саҳ.16
  12. ↑ Ҷалолӣ ва ҳамкорон, Машоҳири мадфун дар ҳарами разавӣ, 1386ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.34–35
  13. ↑ Варҷованд, «Шинохтномаи Остон қудси разавӣ», саҳ.527
  14. ↑ Раҷабии Қудсӣ, «Ҳарами мутаҳҳар», саҳ.345
  15. ↑ Раҷабии Қудсӣ, «Ҳарами мутаҳҳар», саҳ.345
  16. ↑ Суҳониёни Ҳақиқӣ, Нафоиси ҳарами разавӣ, 1401ҳ.ш., саҳ.6
  17. ↑ Суҳониёни Ҳақиқӣ, Нафоиси ҳарами разавӣ, 1401ҳ.ш., саҳ.7
  18. ↑ Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, 1395ҳ.ш., саҳ.17
  19. ↑ Суҳониёни Ҳақиқӣ, Нафоиси ҳарами разавӣ, 1401ҳ.ш., саҳ.6
  20. ↑ Зайнабӣ, «روایتی درباره نخستین اثر مشهدی که ثبت ملی شد», сайти Машҳадчеҳра
  21. ↑ Саноии Ғазнавӣ, Девони ҳаким Саноии Ғазнавӣ, 1381, саҳ.236
  22. ↑ Раҷабии Қудсӣ, «Ҳарами мутаҳҳар», саҳ.344
  23. ↑ Раҷабии Қудсӣ, «Ҳарами мутаҳҳар», саҳ.344
  24. ↑ Раҷабии Қудсӣ, «Ҳарами мутаҳҳар», саҳ.344
  25. ↑ Садуқ, Аюн ахбор-ир-ризо, интишороти Ҷаҳон, ҷ.2, саҳ.285–286
  26. ↑ Раҷабии Қудсӣ, «Ҳарами мутаҳҳар», саҳ.344
  27. ↑ Раҷабии Қудсӣ, «Ҳарами мутаҳҳар», саҳ.344
  28. ↑ Лаббофи Хоникӣ, «Гунбад ва буқъаи мутаҳҳар», саҳ.414
  29. ↑ Муфид, ал-Иршод, 1413ҳ.қ., ҷ.2, саҳ.271
  30. ↑ Муътаман, Роҳнамо, 1348ҳ.ш., саҳ.60; Уторидӣ, Таърихи Остон қудси разавӣ, 1371ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.58
  31. ↑ Муфид, ал-Иршод, 1413ҳ.қ., ҷ.2, саҳ.271
  32. ↑ Садуқ, Аюн ахбор-ир-ризо, интишороти Ҷаҳон, ҷ.2, саҳ.286
  33. ↑ Байҳақӣ, Таърихи Байҳақӣ, 1401ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.406
  34. ↑ Муқаддасӣ, Аҳсан-ут-тақосим, 1424ҳ.қ., саҳ.256
  35. ↑ Ибни Асир, ал-Комил фи-т-таърих, 1385ҳ.қ., ҷ.9, саҳ.401
  36. ↑ Эҳтишом Ковиёниён, Шамс-уш-шумус..., 1354ҳ.ш., саҳ.56
  37. ↑ Суҳониёни Ҳақиқӣ, Нафоиси ҳарами разавӣ, 1401ҳ.ш., саҳ.41
  38. ↑ Ибни Баттута, Риҳлати Ибни Баттута, 1417ҳ.қ., ҷ.3, саҳ.55
  39. ↑ Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, 1395ҳ.ш., саҳ.33
  40. ↑ Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, 1395ҳ.ш., саҳ.33–34
  41. ↑ Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, 1395ҳ.ш., саҳ.34
  42. ↑ Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, 1395ҳ.ш., саҳ.34
  43. ↑ Раҷабии Қудсӣ, «Ҳарами мутаҳҳар», саҳ.346
  44. ↑ Раҷабии Қудсӣ, «Ҳарами мутаҳҳар», саҳ.346
  45. ↑ Раҷабии Қудсӣ, «Ҳарами мутаҳҳар», саҳ.346
  46. ↑ Садуқ, Аюн ахбор-ир-ризо, интишороти Ҷаҳон, ҷ.2, саҳ.242, 260
  47. ↑ Иршодсаробӣ ва Раҷабии Қудсӣ, «Зиёрат», саҳ.524
  48. ↑ Муътаман, Роҳнамо, 1348ҳ.ш., саҳ.235
  49. ↑ Садуқ, Аюн ахбор-ир-ризо, интишороти Ҷаҳон, ҷ.2, саҳ.280–281, 285–286
  50. ↑ Муътаман, Роҳнамо, 1348ҳ.ш., саҳ.236
  51. ↑ Муътаман, Роҳнамо, 1348ҳ.ш., саҳ.237
  52. ↑ Клавихо, Сафарномаи Клавихо, 1374ҳ.ш., саҳ.192; Фазлуллоҳ ибни Рӯзбеҳони Ханҷӣ, Меҳмонномаи Бухоро, 1355ҳ.ш., саҳ.336
  53. ↑ Иршодсаробӣ ва Раҷабии Қудсӣ, «Зиёрат», саҳ.527
  54. ↑ Муътаман, Роҳнамо, 1348ҳ.ш., саҳ.239
  55. ↑ Иршодсаробӣ ва Раҷабии Қудсӣ, «Зиёрат», саҳ.527
  56. ↑ Муътаман, Роҳнамо, 1348ҳ.ш., саҳ.238–240
  57. ↑ Муътаман, Роҳнамо, 1348ҳ.ш., саҳ.240–241
  58. ↑ Муътаман, Роҳнамо, 1348ҳ.ш., саҳ.241
  59. ↑ Иршодсаробӣ ва Раҷабии Қудсӣ, «Зиёрат», саҳ.527
  60. ↑ «زائران مشهد مقدس آمارگیری می‌شوند», хабаргузории ИРНА
  61. ↑ Муътаман, Роҳнамо, 1348ҳ.ш., саҳ.241; Иршодсаробӣ ва Раҷабии Қудсӣ, «Зиёрат», саҳ.526
  62. ↑ Муътаман, Роҳнамо, 1348ҳ.ш., саҳ.241–246
  63. ↑ Муътаман, Роҳнамо, 1348ҳ.ш., саҳ.241–246
  64. ↑ Муътаман, Роҳнамо, 1348ҳ.ш., саҳ.241–246
  65. ↑ Ибни Ҳиббон, Китоб-ус-сиқот, 1393ҳ.қ., ҷ.8, саҳ.457
  66. ↑ Байҳақӣ, Таърихи Байҳақӣ, 1401ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.543
  67. ↑ Ҳумоӣ, Ғазолинома, Теҳрон, саҳ.127
  68. ↑ Фазлуллоҳ ибни Рӯзбеҳони Ханҷӣ, Меҳмонномаи Бухоро, 1355ҳ.ш., саҳ.336
  69. ↑ Фазлуллоҳ ибни Рӯзбеҳони Ханҷӣ, Меҳмонномаи Бухоро, 1355ҳ.ш., саҳ.336
  70. ↑ Раҷабии Қудсӣ, «Ҳарами мутаҳҳар», саҳ.344–346
  71. ↑ Муътаман, Роҳнамо, 1348ҳ.ш., саҳ.61-63; Лаббофи Хоникӣ, «Гунбад ва буқъаи мутаҳҳар», саҳ.413; Ибни Асир, ал-Комил фи-т-таърих, 1385ҳ.қ., ҷ.9, саҳ.401; Уторидӣ, Таърихи Остон қудси разавӣ, 1371ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.61
  72. ↑ Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, Машҳад, 1395ҳ.ш., саҳ.111
  73. ↑ Дар ин қитъа аз биҳишт, 1397ҳ.ш., саҳ.108–109
  74. ↑ Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, Машҳад, 1395ҳ.ш., саҳ.140; Дар ин қитъа аз биҳишт, 1397ҳ.ш., саҳ.119
  75. ↑ Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, Машҳад, 1395ҳ.ш., саҳ.115–141; Дар ин қитъа аз биҳишт, 1397ҳ.ш., саҳ.110–125; «نقشه حرم مطهر رضوی», сайти Панҷарафӯлод
  76. ↑ Неъматӣ ва Назаркарда, «Гунбади Амир Алишер», саҳ.398–399
  77. ↑ Муътаман, Роҳнамо, 1348ҳ.ш., саҳ.164–165; Назаркарда ва Неъматӣ, «Гунбади Опакмирзо», саҳ.395
  78. ↑ Назаркарда, «Гунбади Мирвалибек», саҳ.405
  79. ↑ Муътаман, Роҳнамо, 1348ҳ.ш., саҳ.142; «تصاویر هوایی از حرم امام رضا جهت نماهنگ و مستند», сайти Расехун
  80. ↑ Ҷаҳонпур ва Неъматӣ, «Гунбади Аллоҳвардихон», саҳ.396–397; Афзалулмулк, Зафарномаи Азудӣ, 1389ҳ.ш., саҳ.253–254; Эҳтишом Ковиёниён, Шамс-уш-шумус..., 1354ҳ.ш., саҳ.156
  81. ↑ Ҷаҳонпур ва Неъматӣ, «Гунбади Аллоҳвардихон», саҳ.397; Назаркарда ва Неъматӣ, «Гунбади Сақохона», саҳ.404; Эҳтишом Ковиёниён, Шамс-уш-шумус..., 1354ҳ.ш., саҳ.164–166
  82. ↑ Курзон, Эрон ва қазияи Эрон, 1362ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.222; Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, 1395ҳ.ш., саҳ.71–72; Лаббофи Хоникӣ, «Гунбад ва буқъаи мутаҳҳар», саҳ.406
  83. ↑ Муътаман, Роҳнамо, 1348ҳ.ш., саҳ.101–102; Лаббофи Хоникӣ, «Гунбад ва буқъаи мутаҳҳар», саҳ.406 ва 408; Эҳтишом Ковиёниён, Шамс-уш-шумус..., 1354ҳ.ш., саҳ.57
  84. ↑ Эҳтишом Ковиёниён, Шамс-уш-шумус..., 1354ҳ.ш., саҳ.56; Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, 1395ҳ.ш., саҳ.74
  85. ↑ Лаббофи Хоникӣ, «Гунбад ва буқъаи мутаҳҳар», саҳ.417
  86. ↑ Байҳақӣ, Таърихи Байҳақӣ, 1401ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.406; Неъматӣ, «Гулдастаҳои ҳарам», саҳ.387
  87. ↑ Неъматӣ, «Гулдастаҳои ҳарам», саҳ.387
  88. ↑ Курзон, Эрон ва қазияи Эрон, 1362ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.221; Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, 1395ҳ.ш., саҳ.77; Поп, Сайре дар ҳунари Эрон, 1388ҳ.ш., ҷ.3, саҳ.1397; Уторидӣ, Таърихи Остон қудси разавӣ, 1371ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.140; Муътаман, Роҳнамо, 1348ҳ.ш., саҳ.103
  89. ↑ Муътаман, Роҳнамо, 1348ҳ.ш., саҳ.104; Ахвон ва Неъматӣ, «Гулдастаи тиллоии шимолии саҳни Инқилоб», саҳ.386
  90. ↑ Уторидӣ, Таърихи Остон қудси разавӣ, 1371ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.282; Неъматӣ, «Гулдастаҳои тиллоии саҳни Ҷумҳурии исломӣ», саҳ.391
  91. ↑ Неъматӣ, «Гулдастаҳои тиллоии саҳни Ҷумҳурии исломӣ», саҳ.380-383
  92. ↑ Неъматӣ, «Гулдастаҳои тиллоии саҳни Ҷумҳурии исломӣ», саҳ.390-391
  93. ↑ Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, Машҳад, 1395ҳ.ш., саҳ.142–154; Дар ин қитъа аз биҳишт, 1397ҳ.ш., саҳ.99–108; Муътаман, Роҳнамо, 1348ҳ.ш., саҳ.172; Эҳтишом Ковиёниён, Шамс-уш-шумус..., 1354ҳ.ш., саҳ.246–247; Уторидӣ, Таърихи Остон қудси разавӣ, 1371ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.280–282
  94. ↑ Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, Машҳад, 1395ҳ.ш., саҳ.140; Муътаман, Роҳнамо, 1348ҳ.ш., саҳ.200–205; Дар ин қитъа аз биҳишт, 1397ҳ.ш., саҳ.121
  95. ↑ Ризоӣниё, «Сурати айвон дар меъмории эронӣ, аз оғоз то садаҳои нахустини исломӣ», саҳ.127–128
  96. ↑ Муътаман, Роҳнамо, 1348ҳ.ш., саҳ.173–176 ва 178–181; Эҳтишом Ковиёниён, Шамс-уш-шумус..., 1354ҳ.ш., саҳ.233–234 ва 246–247; Неъматӣ, «Айвони тиллоии саҳни Ҷумҳурии исломӣ», саҳ.159–160; Неъматӣ, «Айвони Валиаср», саҳ.174
  97. ↑ Камандлу, «Панҷараҳои ҳарам», саҳ.253
  98. ↑ «پنجره فولاد حرم امام مهربانی‌ها», сайти Бобурризо (а)
  99. ↑ Қайнии Аҳмадободӣ, «Панҷараи фӯлодии заркӯб», саҳ.251–252; Афзалулмулк, Зафарномаи Азудӣ, 1389ҳ.ш., саҳ.257; Эҳтишом Ковиёниён, Шамс-уш-шумус..., 1354ҳ.ш., саҳ.94, 129 ва 144; Камандлу, «Панҷараҳои ҳарам», саҳ.253–256; «رواق حضرت معصومه(س) حرم امام رضا(ع)», сайти Остон қудси разавӣ
  100. ↑ Саҳрогард, «Катибаҳои ҳарам», саҳ.333
  101. ↑ Эҳтишом Ковиёниён, Шамс-уш-шумус..., 1354ҳ.ш., саҳ.57; Муътаман, Роҳнамо, 1348ҳ.ш., саҳ.102
  102. ↑ Файз, Бадри фурӯзон, 1324ҳ.ш., саҳ.404–405
  103. ↑ Саҳрогард, «Катибаҳои ҳарам», саҳ.334
  104. ↑ Маҳбуб ва Неъматӣ, «Сақохона», саҳ.567-568; Ҳусайнӣ, «Сақохонаи Исмоили Тиллоӣ», саҳ.570
  105. ↑ Маҳбуб ва Неъматӣ, «Сақохона», саҳ.567; Эҳтишом Ковиёниён, Шамс-уш-шумус..., 1354ҳ.ш., саҳ.165
  106. ↑ Эҳтишом Ковиёниён, Шамс-уш-шумус..., 1354ҳ.ш., саҳ.165
  107. ↑ Уторидӣ, Таърихи Остон қудси разавӣ, 1371ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.237
  108. ↑ Маҳбуб ва Неъматӣ, «Сақохона», саҳ.567; Уторидӣ, Таърихи Остон қудси разавӣ, 1371ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.239
  109. ↑ Файз, Бадри фурӯзон, 1324ҳ.ш., саҳ.392; Уторидӣ, Таърихи Остон қудси разавӣ, 1371ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.239; Маҳбуб ва Неъматӣ, «Сақохона», саҳ.567
  110. ↑ Суҳониёни Ҳақиқӣ, Нафоиси ҳарами разавӣ, 1401ҳ.ш., саҳ.9–144
  111. ↑ Имом, Машҳади Тӯс, 1348ҳ.ш., саҳ.434; Эҳтишом Ковиёниён, Шамс-уш-шумус..., 1354ҳ.ш., саҳ.33; Уторидӣ, Таърихи Остон қудси разавӣ, 1371ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.64; Лаббофи Хоникӣ, «Сангнавиштаи таърихии мақоми ҳазрати Ризо», саҳ.585
  112. ↑ Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, 1395ҳ.ш., саҳ.80
  113. ↑ Афшор, Ёдгориҳои Язд, 1354ҳ.ш., ҷ.2, саҳ.918–924
  114. ↑ Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, Машҳад, 1395ҳ.ш., саҳ.81
  115. ↑ Суҳониёни Ҳақиқӣ, Нафоиси ҳарами разавӣ, 1401ҳ.ш., саҳ.10; Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, 1395ҳ.ш., саҳ.82; Уторидӣ, Таърихи Остон қудси разавӣ, 1371ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.63
  116. ↑ Суҳониёни Ҳақиқӣ, Нафоиси ҳарами разавӣ, 1401ҳ.ш., саҳ.11; Суҳониёни Ҳақиқӣ, Нафоиси ҳарами разавӣ, 1401ҳ.ш., саҳ.10–11
  117. ↑ Суҳониёни Ҳақиқӣ, Нафоиси ҳарами разавӣ, 1401ҳ.ш., саҳ.11; Суҳониёни Ҳақиқӣ, Нафоиси ҳарами разавӣ, 1401ҳ.ш., саҳ.12
  118. ↑ Суҳониёни Ҳақиқӣ, Нафоиси ҳарами разавӣ, 1401ҳ.ш., саҳ.12
  119. ↑ Муътаман, Роҳнамо, 1348ҳ.ш., саҳ.84; Эҳтишом Ковиёниён, Шамс-уш-шумус..., 1354ҳ.ш., саҳ.36; Уторидӣ, Таърихи Остон қудси разавӣ, 1371ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.65; Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, 1395ҳ.ш., саҳ.83; Ибни Ҳамзаи Тӯсӣ, ас-Соқиб фи-л-маноқиб, 1412ҳ.қ., саҳ.205–206
  120. ↑ Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, 1395ҳ.ш., саҳ.84–85; Ибни Баттута, Риҳлату Ибни Баттута, 1417ҳ.қ., ҷ.3, саҳ.55
  121. ↑ Эҳтишом Ковиёниён, Шамс-уш-шумус..., 1354ҳ.ш., саҳ.36; Неъматӣ, «Катибаҳои заррини Алиризо Аббосӣ», саҳ.340.Неъматӣ, «Катибаҳои заррини Алиризо Аббосӣ», саҳ.341–344
  122. ↑ Эҳтишом Ковиёниён, Шамс-уш-шумус..., 1354ҳ.ш., саҳ.36–39
  123. ↑ Эҳтишом Ковиёниён, Шамс-уш-шумус..., 1354ҳ.ш., саҳ.38; Уторидӣ, Таърихи Остон қудси разавӣ, 1371ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.66–68; Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, 1395ҳ.ш., саҳ.85–86
  124. ↑ Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, 1395ҳ.ш., саҳ.86
  125. ↑ Суҳониёни Ҳақиқӣ, Нафоиси ҳарами разавӣ, 1401ҳ.ш., саҳ.12; Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, 1395ҳ.ш., саҳ.88
  126. ↑ Суҳониёни Ҳақиқӣ, Нафоиси ҳарами разавӣ, 1401ҳ.ш., саҳ.13
  127. ↑ Суҳониёни Ҳақиқӣ, Нафоиси ҳарами разавӣ, 1401ҳ.ш., саҳ.13
  128. ↑ Суҳониёни Ҳақиқӣ, Нафоиси ҳарами разавӣ, 1401ҳ.ш., саҳ.13–15
  129. ↑ Суҳониёни Ҳақиқӣ, Нафоиси ҳарами разавӣ, 1401ҳ.ш., саҳ.15–18
  130. ↑ Суҳониёни Ҳақиқӣ, Нафоиси ҳарами разавӣ, 1401ҳ.ш., саҳ.18–22; Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, 1395ҳ.ш., саҳ.91–92
  131. ↑ Суҳониёни Ҳақиқӣ, Нафоиси ҳарами разавӣ, 1401ҳ.ш., саҳ.22–24; Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, 1395ҳ.ш., саҳ.92–95
  132. ↑ Суҳониёни Ҳақиқӣ, Нафоиси ҳарами разавӣ, 1401ҳ.ш., саҳ.25–27
  133. ↑ Суҳониёни Ҳақиқӣ, Нафоиси ҳарами разавӣ, 1401ҳ.ш., саҳ.25–31
  134. ↑ «پارچه‌هایی از طلا و نقره برای مزار امام رضا(ع)+عکس», хабаргузории ИСНА
  135. ↑ «پارچه‌هایی از طلا و نقره برای مزار امام رضا(ع)+عکس», хабаргузории ИСНА
  136. ↑ Суҳониёни Ҳақиқӣ, Нафоиси ҳарами разавӣ, 1401ҳ.ш., саҳ.117–131
  137. ↑ Суҳониёни Ҳақиқӣ, Нафоиси ҳарами разавӣ, 1401ҳ.ш., саҳ.117–131
  138. ↑ Муътаман, Роҳнамо, 1348ҳ.ш., саҳ.60–223
  139. ↑ Ризоии Барҷакӣ, «Болосар, масҷид», саҳ.194
  140. ↑ Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, 1395ҳ.ш., саҳ.95
  141. ↑ Ризоии Барҷакӣ, «Болосар, масҷид», саҳ.194
  142. ↑ Байҳақӣ, Таърихи Байҳақӣ, 1401ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.542–543
  143. ↑ Уторидӣ, Таърихи Остон қудси разавӣ, 1371ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.143
  144. ↑ Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, 1395ҳ.ш., саҳ.95
  145. ↑ Саодатманд, «مسجد بالاسر، همسایه روضه منوره», сайти Машҳадчеҳра
  146. ↑ Саодатманд, «مسجد بالاسر، همسایه روضه منوره», сайти Машҳадчеҳра
  147. ↑ Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, 1395ҳ.ш., саҳ.96; Саодатманд, «مسجد بالاسر، همسایه روضه منوره», сайти Машҳадчеҳра
  148. ↑ Саодатманд, «مسجد بالاسر، همسایه روضه منوره», сайти Машҳадчеҳра
  149. ↑ Муътаман, Роҳнамо, 1348ҳ.ш., саҳ.73; Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, 1395ҳ.ш., саҳ.97; Саодатманд, «مسجد بالاسر، همسایه روضه منوره», сайти Машҳадчеҳра
  150. ↑ Уторидӣ, Таърихи Остон қудси разавӣ, 1371ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.145
  151. ↑ Уторидӣ, Таърихи Остон қудси разавӣ, 1371ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.144–146
  152. ↑ Муътаман, Роҳнамо, 1348ҳ.ш., саҳ.134–136; Уторидӣ, Таърихи Остон қудси разавӣ, 1371ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.152; Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, 1395ҳ.ш., саҳ.117
  153. ↑ Муътаман, Роҳнамо, 1348ҳ.ш., саҳ.134–136; Уторидӣ, Таърихи Остон қудси разавӣ, 1371ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.147–151
  154. ↑ Муътаман, Роҳнамо, 1348ҳ.ш., саҳ.134
  155. ↑ Уторидӣ, Таърихи Остон қудси разавӣ, 1371ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.147
  156. ↑ Муътаман, Роҳнамо, 1348ҳ.ш., саҳ.136
  157. ↑ Муътаман, Роҳнамо, 1348ҳ.ш., саҳ.141
  158. ↑ Уторидӣ, Таърихи Остон қудси разавӣ, 1371ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.199–200; Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, 1395ҳ.ш., саҳ.117–118
  159. ↑ Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, 1395ҳ.ш., саҳ.98
  160. ↑ Ҳофиз Абру, Зубдату-т-таворих, 1380ҳ.ш., ҷ.4, саҳ.693
  161. ↑ Самадӣ, «Ҷомеъи Гавҳаршод ё ҳаштумин бинои зебои ҷаҳон», саҳ.510
  162. ↑ Қассобиён, Таърихи Машҳад, 1377ҳ.ш., саҳ.249
  163. ↑ Таърихчаи масҷиди Гавҳаршод ва китобхона, 1363ҳ.ш., саҳ.34
  164. ↑ Қассобиён, «Масҷиди Гавҳаршод пас аз шашсад сол», саҳ.103
  165. ↑ Ахавони Солеҳ, Ҳарими сояҳои сабз, 1372ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.240
  166. ↑ Эҳтишом Ковиёниён, Шамс-уш-шумус..., 1354ҳ.ш., саҳ.287; Уторидӣ, Таърихи Остон қудси разавӣ, 1371ҳ.ш., ҷ.2, саҳ.740–741
  167. ↑ Муътаман, Роҳнамо, 1348ҳ.ш., саҳ.218; Уторидӣ, Таърихи Остон қудси разавӣ, 1371ҳ.ш., ҷ.2, саҳ.740–741; Ахавони Солеҳ, Ҳарими сояҳои сабз, 1372ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.241
  168. ↑ Эҳтишом Ковиёниён, Шамс-уш-шумус..., 1354ҳ.ш., саҳ.287
  169. ↑ Ахавони Солеҳ, Ҳарими сояҳои сабз, 1372ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.240–241
  170. ↑ Ахавони Маҳдавӣ, «Биҳиштҳои Сомин (1, 2 ва 3)», саҳ.224
  171. ↑ Ахавони Маҳдавӣ, «Биҳиштҳои Сомин (1, 2 ва 3)», саҳ.224
  172. ↑ Ахавони Маҳдавӣ, «Биҳиштҳои Сомин (1, 2 ва 3)», саҳ.224
  173. ↑ Ахавони Маҳдавӣ, «Биҳиштҳои Сомин (1, 2 ва 3)», саҳ.225
  174. ↑ Ахавони Маҳдавӣ, «Биҳиштҳои Сомин (1, 2 ва 3)», саҳ.225
  175. ↑ Муътаман, Роҳнамо, 1348ҳ.ш., саҳ.214–216
  176. ↑ Муътаман, Роҳнамо, 1348ҳ.ш., саҳ.216
  177. ↑ Неъматӣ, «Оромгоҳи Шайх Табрасӣ», саҳ.38
  178. ↑ Неъматӣ, «Оромгоҳи Шайх Табрасӣ», саҳ.38
  179. ↑ Неъматӣ, «Оромгоҳи Шайх Табрасӣ», саҳ.38
  180. ↑ Рустамӣ, «Оромгоҳи Пири Паландӯз», саҳ.25
  181. ↑ Сайидӣ, Таърихи шаҳри Машҳад, 1378ҳ.ш., саҳ.184
  182. ↑ Мутаҳҳарӣ, Кулиёти улуми исломӣ, 1389ҳ.ш., ҷ.2, саҳ.110
  183. ↑ Уторидӣ, Таърихи Остон қудси разавӣ, 1371ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.376
  184. ↑ Уторидӣ, Таърихи Остон қудси разавӣ, 1371ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.396–496
  185. ↑ Писандида, Ҳавзаи илмии Хуросон, 1385ҳ.ш., саҳ.150
  186. ↑ Писандида, Ҳавзаи илмии Хуросон, 1385ҳ.ш., саҳ.150
  187. ↑ Фозил, «Мадориси қадими Машҳад: мадрасаи болосар», саҳ.41; Писандида, Ҳавзаи илмии Хуросон, 1385ҳ.ш., саҳ.88
  188. ↑ Фозил, «Мадориси қадими Машҳад: мадрасаи болосар», саҳ.41; Писандида, Ҳавзаи илмии Хуросон, 1385ҳ.ш., саҳ.90
  189. ↑ Писандида, Ҳавзаи илмии Хуросон, 1385ҳ.ш., саҳ.90
  190. ↑ Писандида, Ҳавзаи илмии Хуросон, 1385ҳ.ш., саҳ.88
  191. ↑ Фозил, «Мадориси қадими Машҳад: мадрасаи болосар», саҳ.41
  192. ↑ Фозил, «Мадориси қадими Машҳад: мадрасаи болосар», саҳ.41
  193. ↑ Фозил, «Мадориси қадими Машҳад: мадрасаи болосар», саҳ.42
  194. ↑ Писандида, Ҳавзаи илмии Хуросон, 1385ҳ.ш., саҳ.91; Фозил, «Мадориси қадими Машҳад: мадрасаи болосар», саҳ.41
  195. ↑ Писандида, Ҳавзаи илмии Хуросон, 1385ҳ.ш., саҳ.94
  196. ↑ Писандида, Ҳавзаи илмии Хуросон, 1385ҳ.ш., саҳ.103
  197. ↑ Фозил, «Мадориси қадими Машҳад: мадрасаи Паризод», саҳ.1451; Дар ин қитъа аз биҳишт, 1397ҳ.ш., саҳ.98
  198. ↑ Фозил, «Мадориси қадими Машҳад: мадрасаи Паризод», саҳ.1451–1452; Дар ин қитъа аз биҳишт, 1397ҳ.ш., саҳ.98
  199. ↑ Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, 1395ҳ.ш., саҳ.109; Дар ин қитъа аз биҳишт, 1397ҳ.ш., саҳ.98–99
  200. ↑ Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, 1395ҳ.ш., саҳ.108; Дар ин қитъа аз биҳишт, 1397ҳ.ш., саҳ.98
  201. ↑ Фозил, «Мадориси қадими Машҳад: мадрасаи Дудар», саҳ.1661–1662; Хуҷаста Мубашширӣ, Таърихи Машҳад, 1353ҳ.ш., саҳ.311–312
  202. ↑ Фозил, «Мадориси қадими Машҳад: мадрасаи Дудар», саҳ.1662
  203. ↑ Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, 1395ҳ.ш., саҳ.109
  204. ↑ Дар ин қитъа аз биҳишт, 1397ҳ.ш., саҳ.98–99
  205. ↑ Фозил, «Мадориси қадими Машҳад: мадрасаи Мирзо Ҷаъфар», саҳ.1775; Писандида, Ҳавзаи илмии Хуросон, 1385ҳ.ш., саҳ.150
  206. ↑ Писандида, Ҳавзаи илмии Хуросон, 1385ҳ.ш., саҳ.150
  207. ↑ Курзон, Эрон ва қазияи Эрон, 1362ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.227; Хуросонӣ, Мунтахаб-ут-таворих, 1388ҳ.қ., саҳ.668
  208. ↑ Уторидӣ, Таърихи Остон қудси разавӣ, 1371ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.374–375
  209. ↑ Фозил, «Мадориси қадими Машҳад: мадрасаи Хайротхон», саҳ.283; Писандида, Ҳавзаи илмии Хуросон, 1385ҳ.ш., саҳ.139
  210. ↑ Писандида, Ҳавзаи илмии Хуросон, 1385ҳ.ш., саҳ.141; Уторидӣ, Таърихи Остон қудси разавӣ, 1371ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.374–375
  211. ↑ Уторидӣ, Таърихи Остон қудси разавӣ, 1371ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.374–375
  212. ↑ «حجت الاسلام وحدتی شبیری مطرح کرد: مدرسه عالی فقاهت عالم آل محمد(ع) پاسخی به مطالبه رهبر انقلاب از حوزه‌های علمیه», сайти Қудсонлайн
  213. ↑ Писандида, Ҳавзаи илмии Хуросон, 1385ҳ.ш., саҳ.134
  214. ↑ Писандида, Ҳавзаи илмии Хуросон, 1385ҳ.ш., саҳ.134
  215. ↑ Писандида, Ҳавзаи илмии Хуросон, 1385ҳ.ш., саҳ.134
  216. ↑ Хуҷаста Мубашширӣ, Таърихи Машҳад, 1353ҳ.ш., саҳ.331
  217. ↑ Писандида, Ҳавзаи илмии Хуросон, 1385ҳ.ш., саҳ.134
  218. ↑ Эҳтишом Ковиёниён, Шамс-уш-шумус..., 1354ҳ.ш., саҳ.246
  219. ↑ Писандида, Ҳавзаи илмии Хуросон, 1385ҳ.ш., саҳ.138
  220. ↑ Писандида, Ҳавзаи илмии Хуросон, 1385ҳ.ш., саҳ.138
  221. ↑ Писандида, Ҳавзаи илмии Хуросон, 1385ҳ.ш., саҳ.272
  222. ↑ Эҳтишом Ковиёниён, Шамс-уш-шумус..., 1354ҳ.ш., саҳ.193
  223. ↑ Эҳтишом Ковиёниён, Шамс-уш-шумус..., 1354ҳ.ш., саҳ.193
  224. ↑ Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, 1395ҳ.ш., саҳ.160
  225. ↑ Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, 1395ҳ.ш., саҳ.161
  226. ↑ Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, 1395ҳ.ш., саҳ.162
  227. ↑ Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, 1395ҳ.ш., саҳ.163
  228. ↑ Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, 1395ҳ.ш., саҳ.163
  229. ↑ Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, 1395ҳ.ш., саҳ.163–164
  230. ↑ «درباره ما», сайти Музеи Остон қудси разавӣ
  231. ↑ Кафилӣ, «Таърихчаи шаклгирӣ ва таҳаввулоти музейҳои Остони қудси разавӣ бахши аввал: аз оғоз то Инқилоби исломӣ», саҳ.3
  232. ↑ Дар ин қитъа аз биҳишт, 1397ҳ.ш., саҳ.153–166
  233. ↑ Муътаман, Роҳнамо, 1348ҳ.ш., саҳ.417–418
  234. ↑ Неъматӣ, «Остони қудси разавӣ», саҳ.71
  235. ↑ Садуқ, Уюну ахбори-р-Ризо, интишороти Ҷаҳон, ҷ.2, саҳ.280
  236. ↑ Нақдӣ, «Остони қудси разавӣ, пешина ва ташкилот», саҳ.40
  237. ↑ Нақдӣ, «Остони қудси разавӣ, пешина ва ташкилот», саҳ.40–41; Неъматӣ, «Остони қудси разавӣ», саҳ.72
  238. ↑ Нақдӣ, «Остони қудси разавӣ, пешина ва ташкилот», саҳ.41–43
  239. ↑ Ҳакимулмамолик, Рӯзномаи сафари Хуросон, 1356ҳ.ш., саҳ.194
  240. ↑ Неъматӣ, «Остони қудси разавӣ», саҳ.75
  241. ↑ Нақдӣ, «Остони қудси разавӣ, пешина ва ташкилот», саҳ.55
  242. ↑ Нақдӣ, «Остони қудси разавӣ, пешина ва ташкилот», саҳ.55
  243. ↑ Неъматӣ, «Остони қудси разавӣ», саҳ.71
  244. ↑ Уторидӣ, Таърихи Остон қудси разавӣ, 1371ҳ.ш., ҷ.2, саҳ.497; Қассобиён, «Дорушшифо», саҳ.443
  245. ↑ Муътаман, Роҳнамо, 1348ҳ.ш., саҳ.403; Қассобиён, «Дорушшифо», саҳ.445
  246. ↑ Уторидӣ, Таърихи Остон қудси разавӣ, 1371ҳ.ш., ҷ.2, саҳ.504; Қассобиён, «Дорушшифо», саҳ.446
  247. ↑ Қассобиён, «Дорушшифо», саҳ.443
  248. ↑ Қассобиён, «Дорушшифо», саҳ.446
  249. ↑ Уторидӣ, Таърихи Остон қудси разавӣ, 1371ҳ.ш., ҷ.2, саҳ.514–515; Қассобиён, «Дорушшифо», саҳ.446
  250. ↑ Қассобиён, «Дорушшифо», саҳ.446
  251. ↑ Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, 1395ҳ.ш., саҳ.168–169
  252. ↑ Сӯзанчии Кошонӣ, «Меҳмонсаро», саҳ.571
  253. ↑ Сӯзанчии Кошонӣ, «Меҳмонсаро», саҳ.571
  254. ↑ Муътаман, Роҳнамо, 1348ҳ.ш., саҳ.416
  255. ↑ Сӯзанчии Кошонӣ, «Меҳмонсаро», саҳ.573
  256. ↑ Сӯзанчии Кошонӣ, «Меҳмонсаро», саҳ.576; Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, 1395ҳ.ш., саҳ.171
  257. ↑ Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, 1395ҳ.ш., саҳ.170
  258. ↑ Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, 1395ҳ.ш., саҳ.170–171
  259. ↑ Дар ин қитъа аз биҳишт, 1397ҳ.ш., саҳ.168–169
  260. ↑ Дар ин қитъа аз биҳишт, 1397ҳ.ш., саҳ.169–171
  261. ↑ Дар ин қитъа аз биҳишт, 1397ҳ.ш., саҳ.172–178
  262. ↑ Дар ин қитъа аз биҳишт, 1397ҳ.ш., саҳ.178–180
  263. ↑ Дар ин қитъа аз биҳишт, 1397ҳ.ш., саҳ.180
  264. ↑ Дар ин қитъа аз биҳишт, 1397ҳ.ш., саҳ.183
  265. ↑ Ҳусайнӣ, «Ходимон», саҳ.380
  266. ↑ Ҳусайнӣ, «Ходимон», саҳ.380
  267. ↑ Садуқ, Уюну ахбори-р-Ризо, интишороти Ҷаҳон, ҷ.2, саҳ.280; Фазлуллоҳ ибни Рӯзбеҳони Хунҷӣ, Меҳмонхонаи Бухоро, 1355ҳ.ш., саҳ.346
  268. ↑ Ҳусайнӣ, «Ходимон», саҳ.380
  269. ↑ Ҳусайнӣ, «Ходимон», саҳ.380
  270. ↑ Носируддиншоҳи Қоҷор, Сафараномаи Хуросон, 1361ҳ.ш., саҳ.174–177
  271. ↑ Ҳусайнӣ, «Ходимон», саҳ.381
  272. ↑ Ҳусайнӣ, «Ходимон», саҳ.382
  273. ↑ Ҳусайнӣ, «Ходимон», саҳ.382
  274. ↑ Дар ин қитъа аз биҳишт, 1397ҳ.ш., саҳ.211
  275. ↑ Уторидӣ, Таърихи Остон қудси разавӣ, 1371ҳ.ш., ҷ.2, саҳ.554; Нақдӣ ва Изадӣ, «Вақфот», саҳ.556
  276. ↑ Уторидӣ, Таърихи Остон қудси разавӣ, 1371ҳ.ш., ҷ.2, саҳ.554
  277. ↑ Нақдӣ ва Изадӣ, «Вақфот», саҳ.556
  278. ↑ Муътаман, Роҳнамо, 1348ҳ.ш., саҳ.334–350; Уторидӣ, Таърихи Остон қудси разавӣ, 1371ҳ.ш., ҷ.2, саҳ.553–626; Нақдӣ ва Изадӣ, «Вақфот», саҳ.561
  279. ↑ Нақдӣ ва Изадӣ, «Вақфот», саҳ.561
  280. ↑ Муътаман, Роҳнамо, 1348ҳ.ш., саҳ.334
  281. ↑ Уторидӣ, Таърихи Остон қудси разавӣ, 1371ҳ.ш., ҷ.2, саҳ.555
  282. ↑ Уторидӣ, Таърихи Остон қудси разавӣ, 1371ҳ.ш., ҷ.2, саҳ.555–556
  283. ↑ Муртазавӣ, «Вақфоти Малик, созмон», саҳ.562
  284. ↑ Муртазавӣ, «Вақфоти Малик, созмон», саҳ.562–563
  285. ↑ Саноии Ғазнавӣ, Девони ҳакими Саноии Ғазнавӣ, 1381ҳ.ш., саҳ.236
  286. ↑ «فرهنگ رضوی در آینه سینما/ شوق زیارت از یا ضامن آهو تا بدون قرار قبلی», хабаргузории ИРНА
  287. ↑ «فرهنگ رضوی در آینه سینما/ شوق زیارت از یا ضامن آهو تا بدون قرار قبلی», хабаргузории ИРНА
  288. ↑ «فرهنگ رضوی در آینه سینما/ شوق زیارت از یا ضامن آهو تا بدون قرار قبلی», хабаргузории ИРНА
  289. ↑ «فرهنگ رضوی در آینه سینما/ شوق زیارت از یا ضامن آهو تا بدون قرار قبلی», хабаргузории ИРНА
  290. ↑ Бахтиёрӣ, «Вақте синамо ба зиёрат меравад», рӯзномаи Ҷоми Ҷам, 18 урдибиҳишти 1404 ҳ.ш
  291. ↑ Бахтиёрӣ, «Вақте синамо ба зиёрат меравад», рӯзномаи Ҷоми Ҷам, 18 урдибиҳишти 1404 ҳ.ш
  292. ↑ Бахтиёрӣ, «Вақте синамо ба зиёрат меравад», рӯзномаи Ҷоми Ҷам, 18 урдибиҳишти 1404 ҳ.ш

Ёддошт

  1. ↑ Сандуқ ба ҷаъбаи чӯбии сода ё ороишшудае гуфта шудааст, ки дар зиёратгоҳҳо бар рӯи қабри соҳиби он зиёратгоҳ гузошта мешудааст (Мусавипаноҳ, Ҳарам дар вожаҳо, 1391ҳ.ш., саҳ.32). Сандуқ чизе ғайр аз санги қабр аст (Олимзода, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, 1395ҳ.ш., саҳ.83).

Сарчашма

  • «Феҳрист», дар Оинҳои ҳарами мутаҳҳари Разавӣ, Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1396ҳ.ш.
  • Ёҳақӣ, Муҳаммадҷаъфар, «Ризо (а), Имом», дар Донишномаи фарҳанги мардуми Эрон (ҷ.4: Хуррам ва Зебо – Замин), Теҳрон, Маркази Доират-ул-маорифи бузурги исломӣ, 1396ҳ.ш.
  • Алидӯст, Муҳаммад, «Бомбгузории ҳарами мутаҳҳар», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.1: ا–س), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1393ҳ.ш.
  • Афзали-мулк, Ғуломҳусайн, Зафарномаи Азудӣ (Зодулмусофир 1301ҳ.қ.), таҳқиқи Муҳаммадризо Қассобиён, Машҳад, Интишороти Ансор, 1389ҳ.ш.
  • Афшор, Эраҷ, Ёдгориҳои Язд (муаррифии абнои таърихӣ ва осори бостонии шаҳри Язд), Теҳрон, Интишороти Анҷумани осори миллӣ, 1354ҳ.ш.
  • Ахавони Маҳдавӣ, Алӣ ва Ризо Нақдӣ, «Муқаддима», дар Оинҳои ҳарами мутаҳҳари Разавӣ, Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1396ҳ.ш.
  • Ахавони Маҳдавӣ, Алӣ, «Зергузари ҳарами мутаҳҳар», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.1: ا–س), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1393ҳ.ш.
  • Ахавони Маҳдавӣ, Алӣ, «Хончаҳои ҷавоҳирот», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.1: ا–س), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1393ҳ.ш.
  • Ахавони Маҳдавӣ, Маҳдӣ, «Биҳиштҳои Сомини (1, 2 ва 3)», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.1: ا–س), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1393ҳ.ш.
  • Ахавони Солеҳ, Маҳдӣ, Ҳарими сояҳои сабз (маҷмӯаи мақолот), таҳти назари Муртазо Кохӣ, Теҳрон, Интишороти Зимистон, 1372ҳ.ш.
  • Ахвон, Шимо ва Беҳзоди Неъматӣ, «Гулдастаи тиллоии шимоли саҳни Инқилоб», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.2: ش–ی), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1399ҳ.ш.
  • Бахтиёрӣ, Насрин, «Вақте синамо ба зиёрат меравад», рӯзномаи Ҷоми Ҷам, 18 урдибиҳишти 1404ҳ.ш.
  • Беҳақӣ, Муҳаммад ибни Ҳусайн, Таърихи Беҳақӣ, таҳқиқи Муҳаммадҷаъфари Ёҳақӣ ва Маҳдӣ Сайидӣ, Теҳрон, Интишороти Суҳан, 1401ҳ.ш.
  • Варджаванд, Парвиз, «Шинохтномаи Остони қудси разавӣ», дар «Негини Эрон» (пажӯҳишҳои илмӣ дар бораи Имом Алӣ ибни Мӯсо ар-Ризо), ба кӯшиши Муҳаммад Козиминӣ, Қум, Саҳифаи Хирад ва Бунёди фарҳангии Райҳонатуррасул, 1389ҳ.ш.
  • Далер, Абулқосим, «Дарчаи чӯбии манбати гиреҳбандӣ», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.1: ا–س), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1393ҳ.ш.
  • Далмонӣ, Ҳанрӣ Рене, Сафаранома: Аз Хуросон то Бахтиёрӣ, тарҷумаи Алӣ Муҳаммад Фарҳӯшӣ, Теҳрон, Интишороти Амиркабир ва Ибни Сино, 1335ҳ.ш.
  • Дар ин қитъа аз биҳишт (Роҳнамои ходимон ва зоирони Имом Ризо), Машҳад, Муассисаи чоп ва интишороти Остони қудси разавӣ, 1397ҳ.ш.
  • Зайнабӣ, Саида Наъима, «روایتی درباره نخستین اثر مشهدی که ثبت ملی شد», сайти Машҳадчеҳра, санаи нашр: 13 дайи 1402ҳ.ш., санаи боздид: 9 тири 1404ҳ.ш.
  • Зулфиқорӣ, Ҳасан, Боварҳои оммонаи мардуми Эрон, бо ҳамкории Алӣ Акбари Ширӣ, Теҳрон, Нашри Чашма, 1396ҳ.ш.
  • Ибни Асир, Алӣ ибни Муҳаммад, ал-Комил фи-т-таърих, Бейрут, Дору содир, 1385ҳ.қ.
  • Ибни Баттута, Муҳаммад ибни Абдуллоҳи Танҷӣ, Риҳлати Ибни Баттута (Туҳфат-ун-нуззор фи ғароиб-ил-амсор ва аҷоиб-ил-асфор), таҳқиқи Абдулҳодӣ Тозӣ, Работ (Марокаш), Академияи Мамлакати Марокаш, 1417ҳ.қ.
  • Ибни Ҳамзаи Тӯсӣ, Муҳаммад ибни Алӣ, ас-Соқиб фи-л-манақиб, таҳқиқи Набил Ризо Алвон, Қум, Муассисаи Ансорӣён, 1377ҳ.ш. / 1419ҳ.қ.
  • Ибни Ҳиббон, Муҳаммад ибни Ҳиббон, Китоб-ус-сиқот, таҳқиқи Ҳусайн Иброҳим Заҳрон, Бейрут, Муассисаи китобҳои фарҳангӣ, 1393ҳ.қ.
  • Имом, Сайид Муҳаммадкозим, Машҳади Тӯс (як фасл аз таърих ва ҷуғрофиёи таърихии Хуросон), Теҳрон, Интишороти Китобхонаи миллии Малик, 1348ҳ.ш.
  • Иршодсаробӣ, Асғар ва Муҳсини Раҷабии Қудсӣ, «Зиёрат», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.1: ا–س), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1393ҳ.ш.
  • Иршодсаробӣ, Асғар, «Номаи Остони қудс, маҷалла», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.2: ش–ی), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1399ҳ.ш.
  • Камандлу, Ҳусайн, «Панҷараҳои ҳарам», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.1: ا–س), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1393ҳ.ш.
  • Кафилӣ, Ҳешмат, «تاریخچۀ شکل‌گیری و تحولات موزه‌های آستان قدس رضوی: از آغاز تا انقلاب اسلامی», дар «Шамса» (нашрияи электронии Созмони китобхонаҳо, музейҳо ва маркази асноди Остони қудс), №32, дайи 1395ҳ.ш.
  • Кафилӣ, Ҳешмат, «Дарчаи чӯбии гиреҳбандии мушаббак», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.1: ا–س), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1393ҳ.ш.
  • Кафилӣ, Ҳешмат, «Дарчаи чӯбии гиреҳчинӣ», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.1: ا–س), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1393ҳ.ш.
  • Керзон, Ҷорҷ, Эрон ва қазияи Эрон, тарҷумаи Ғуломалӣ Ваҳиди Мозандаронӣ, Теҳрон, Интишороти илмӣ ва фарҳангӣ, 1362ҳ.ш.
  • Клавихо, Руй Гонзалес, Сафараномаи Клавихо, тарҷумаи Масъуди Раҷабниё, Теҳрон, Интишороти илмӣ ва фарҳангӣ, 1374ҳ.ш.
  • Лаббофии Хоникӣ, Раҷабалӣ, «Гунбад ва буқъаи мутаҳҳар», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.2: ش–ی), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1399ҳ.ш.
  • Лаббофии Хоникӣ, Раҷабалӣ, «Меҳроби пешрӯ», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.2: ش–ی), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1399ҳ.ш.
  • Лаббофии Хоникӣ, Раҷабалӣ, «Сангнавиштаи таърихии мақоми Ҳазрати Ризо», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.1: ا–س), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1393ҳ.ш.
  • Макӣ, Ҳусайн, Таърихи бистсолаи Эрон, Теҳрон, Нашри Ношир, 1362ҳ.ш.
  • Маҳбуб, Илоҳа ва Беҳзоди Неъматӣ, «Сақохона», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.1: ا–س), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1393ҳ.ш.
  • Мишдор, Иброҳим, «Меҳроби Поинпо», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.2: ش–ی), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1399ҳ.ш.
  • Муртазавӣ, Марзия, «Вақфоти Малик, созмон», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.2: ش–ی), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1399ҳ.ш.
  • Мутаҳҳарӣ, Муртазо, Кулиёти улуми исломӣ, Теҳрон, Интишороти Садро, 1389ҳ.ш.
  • Муфид, Муҳаммад ибни Муҳаммад, ал-Иршод фи маърифати ҳуҷаҷ-ил-лоҳ ала-л-ибод, Қум, Муътамари ҷаҳонии ҳазораи Шайхи Муфид, 1413ҳ.қ.
  • Муътаман, Алӣ, Роҳнамо ё Таърихи Остони қудси разавӣ, Теҳрон, беном, 1348ҳ.ш.
  • Муқаддасӣ, Муҳаммад ибни Аҳмад, Аҳсан-ут-тақосим фи маърифат-ил-ақолим, таълиқи Муҳаммад Амини Занавӣ, Бейрут, Дор-ул-кутуб-ил-илмия, 1424ҳ.қ. / 2003 м.
  • Назаркарда, Аъзам ва Беҳзод Неъматӣ, «Гунбади Апакмирзо», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.2: ش–ی), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1399ҳ.ш.
  • Назаркарда, Аъзам ва Беҳзод Неъматӣ, «Гунбади Сақохона», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.2: ش–ی), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1399ҳ.ш.
  • Назаркарда, Аъзам, «Гунбади Мирволибиг», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.2: ش–ی), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1399ҳ.ш.
  • Нақдӣ, Ризо ва Собири Изадӣ, «Вақфот», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.2: ش–ی), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1399ҳ.ш.
  • Нақдӣ, Ризо, «КАбутари ҳарам», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.2: ش–ی), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1399ҳ.ш.
  • Нақдӣ, Ризо, «Остони қудси разавӣ — пешина ва ташкилот», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.1: ا–س), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1393ҳ.ш.
  • Нақдӣ, Ризо, Таърих ва ташкилоти Остони қудси разавӣ дар асри Қоҷор, Бунёди пажӯҳишҳои исломии Остони қудси разавӣ, 1399ҳ.ш.
  • Неъматӣ, Беҳзод ва Аъзам Назаркарда, «Гунбади Амир Алишер», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.2: ش–ی), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1399ҳ.ш.
  • Неъматӣ, Беҳзод, «Айвони Валиаср», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.1: ا–س), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1393ҳ.ш.
  • Неъматӣ, Беҳзод, «Айвони тиллоии саҳни Ҷумҳурии исломӣ», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.1: ا–س), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1393ҳ.ш.
  • Неъматӣ, Беҳзод, «Гулдастаи соати саҳни Инқилоб», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.2: ش–ی), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1399ҳ.ш.
  • Неъматӣ, Беҳзод, «Гулдастаи соати саҳни Озодӣ», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.2: ش–ی), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1399ҳ.ш.
  • Неъматӣ, Беҳзод, «Гулдастаҳои саҳни Ҷомеъи Разавӣ», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.2: ش–ی), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1399ҳ.ш.
  • Неъматӣ, Беҳзод, «Гулдастаҳои тиллоии саҳни Ҷумҳурии исломӣ», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.2: ش–ی), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1399ҳ.ш.
  • Неъматӣ, Беҳзод, «Гулдастаҳои ҳарам», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.2: ش–ی), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1399ҳ.ш.
  • Неъматӣ, Беҳзод, «Катибаҳои зарини Алиризо Аббосӣ», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.2: ش–ی), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1399ҳ.ш.
  • Неъматӣ, Беҳзод, «Оромгоҳи Шайхи Табрасӣ», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.1: ا–س), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1393ҳ.ш.
  • Неъматӣ, Беҳзод, «Остони қудси разавӣ», дар Донишномаи Имом Ризо (а) (ҷ.1: Об–Аҳмади ибни Мӯсо), Қум, Маркази байналмилалии тарҷума ва нашри ал-Мустафо, 1394ҳ.ш.
  • Носируддиншоҳи Қоҷор, Сафараномаи Хуросон, ба хатти Мирзо Муҳаммадризо Калҳур, Теҳрон, Интишороти Бобак, 1361ҳ.ш.
  • Озод, Асадуллоҳ, «Шамс-уш-шумус / Анису-н-нафус, китоб», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.2: ش–ی), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1399ҳ.ш.
  • Олимзода, Бузург, Ҳарами разавӣ ба ривояти таърих, Машҳад, Беҳнашр (Интишороти Остони қудси разавӣ), 1395ҳ.ш.
  • Писандида, Маҳмуд, Ҳавзаи илмии Хуросон, Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои исломии Остони қудси разавӣ, 1385ҳ.ш.
  • Поп, Артур ва Филис Акерман, Сайре дар ҳунари Эрон, тарҷумаи Наҷафии Дарёбандарӣ ва дигарон, Теҳрон, Интишороти илмӣ ва фарҳангӣ, 1387ҳ.ш.
  • Раҷабии Қудсӣ, Муҳсин, «Ҳарами мутаҳҳар», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.1: ا–س), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1393ҳ.ш.
  • Ризоӣ Барҷакӣ, Исмоил, «Болосар, масҷид», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.1: ا–س), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1393ҳ.ш.
  • Ризоӣ Ниё, Аббосалӣ, «Сурати айвон дар меъмории эронӣ: аз оғоз то садаҳои нахустини исломӣ», дар Дуфаслномаи меъмории эронӣ, №11, баҳор ва тобистони 1396ҳ.ш.
  • Ричардс, Фред, Сафараномаи Фред Ричардс, тарҷумаи Маҳиндухт Сабо, Теҳрон, Интишороти илмӣ ва фарҳангӣ, 1379ҳ.ш.
  • Рустамӣ, Тоҳира, «Оромгоҳи Пири Паландӯз», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.1: ا–س), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1393ҳ.ш.
  • Садуқ, Алӣ ибни Муҳаммад, Уюну ахбори-р-Ризо, таҳқиқи Маҳдӣ Лоҷавардӣ, Теҳрон, Интишороти Ҷаҳон, бе таърих.
  • Сайидӣ, Маҳдӣ, Таърихи шаҳри Машҳад, Теҳрон, Интишороти Ҷомӣ, 1378ҳ.ш.
  • Самадӣ, Ҳабибуллоҳ, «جامع گوهرشاد یا هشتمین بنای زیبای جهان», дар «Яғмо», №11, Баҳмани 1333ҳ.ш.
  • Саноии Ғазнавӣ, Маъдуд ибни Одам, Девони ҳакими Саноии Ғазнавӣ: бар асоси муътабартарин нусхаҳо, ба кӯшиши Парвиз Бобоӣ, Теҳрон, Нашри Озодмеҳр, 1381ҳ.ш.
  • Саодатманд, Ҳумо, «مسجد بالاسر، همسایه روضه منوره», сайти Машҳадчеҳра, санаи нашр: 31 мурдоди 1401ҳ.ш., санаи боздид: 12 фарвардини 1404ҳ.ш.
  • Саҳрогард, Маҳдӣ, «Катибаҳои ҳарам», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.2: ش–ی), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1399ҳ.ш.
  • Суҳониёни Ҳақиқӣ, Муҳаммад ва Асғари Иршодсаробӣ, «آشنایی با دائرةالمعارف آستان قدس رضوی بنیاد پژوهش‌های اسلامی», дар Оинаи пажӯҳиш, №96, баҳман ва исфанди 1384ҳ.ш.
  • Суҳониёни Ҳақиқӣ, Муҳаммад, Нафоиси ҳарами разавӣ, Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1401ҳ.ш.
  • Сӯзанчии Кошонӣ, Алӣ, «Меҳмонсаро», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.2: ش–ی), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1399ҳ.ш.
  • Табарӣ, Муҳаммад ибни Ҷарир, Таърихи Табарӣ: Таърихи умам ва мулук, таҳқиқи Муҳаммад Абулфазли Иброҳим, Бейрут, беном, 1387ҳ.қ. / 1967 м.
  • Таърихчаи масҷиди Гавҳаршод ва китобхона, Машҳад, Интишороти Китобхонаи ҷомеъи Гавҳаршод, 1363ҳ.ш.
  • Толибиён, Сайид Муҳаммад ва Ғуломризо озари Хокистар, «Бастҳои ҳарам», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.1: ا–س), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1393ҳ.ш.
  • Тӯсӣ, Ҳасани ибни Муҳаммад, Таҳзибу-л-аҳком, таҳқиқи Ҳасани Хурсон ва Муҳаммад Охундӣ, Теҳрон, Дор-ул-кутуб-ил-илмия, 1365ҳ.ш.
  • Уторидӣ, Азизуллоҳ, Таърихи Остони қудси разавӣ, Теҳрон, Созмони чоп ва интишороти Вазорати фарҳанг ва иршоди исломӣ ва Интишороти Утторид, 1371ҳ.ш.
  • Фазлуллоҳ ибни Рӯзбеҳони Хунҷӣ, Меҳмонхонаи Бухоро (Таърихи подшоҳии Муҳаммади Шайбонӣ), таҳқиқи Муҳаммад Сатуда, Теҳрон, Бунгоҳи тарҷума ва нашри китоб, 1355ҳ.ш.
  • Файз, Аббос, Бадру Фурӯзон (Таърихи Остонаи қудси разавӣ), Қум, Бунгоҳи чопи Қум, 1324ҳ.ш.
  • Фозил, Маҳмуд, «مدارس قدیم مشهد: مدرسه بالاسر», дар маҷаллаи «Ваҳид», №100, фарвардини 1351ҳ.ш.
  • Фозил, Маҳмуд, «مدارس قدیم مشهد: مدرسه خیرات‌خان», дар маҷаллаи «Ваҳид», №102, хурдоди 1351ҳ.ш.
  • Фозил, Маҳмуд, «مدارس قدیم مشهد: مدرسه پریزاد», дар маҷаллаи «Ваҳид», №97, дайи 1350ҳ.ш.
  • Фозил, Маҳмуд, «مدارس قدیم مشهد: مدرسه دودر», дар маҷаллаи «Ваҳид», №98, Баҳмани 1350ҳ.ш.
  • Фозил, Маҳмуд, «مدارس قدیم مشهد: مدرسه میرزا جعفر», дар маҷаллаи «Ваҳид», №99, исфанди 1350ҳ.ш.
  • Хуросонӣ, Муҳаммадҳошим ибни Муҳаммадалӣ, Мунтахаб-ут-таворих (дар вақиоти муҳиммаи мутааллиқ ба Ҳазрати Хотами-н-набиин ва Сайидату-н-нисои-л-оламин ва Аиммаи исна ашар — салавоту-ллоҳи алайҳим аҷмаин), таҳқиқи Абулҳасани Шаъронӣ, Теҳрон, Интишороти Исломия, 1388ҳ.қ.
  • Хуршедӣ, Ҳодӣ, Кошикорӣ дар ҳарами мутаҳҳари Разавӣ, Машҳад: Беҳнашр ва Муассисаи офаринишҳои ҳунарии Остони қудси разавӣ, 1396ҳ.ш.
  • Хуҷаста Мубашширӣ, Муҳаммадҳусайн, Таърихи Машҳад, Машҳад, Чопхонаи Хуросон, 1353ҳ.ш.
  • Эҳтишом Ковиёниён, Муҳаммад, Шамс-уш-шумус ё Анису-н-нафус (Таърихи Остони қудс), Машҳад, беном, 1354ҳ.ш.
  • Қассобиён, Муҳаммадризо, «مسجد گوهرشاد پس از ششصد سال», дар «Мишкоҳ», №86, баҳори 1384ҳ.ш.
  • Қассобиён, Муҳаммадризо, «Дорушшифо», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.1: ا–س), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1393ҳ.ш.
  • Қассобиён, Муҳаммадризо, Таърихи Машҳад (аз пайдоиш то оғози давраи Афшория), Машҳад, Интишороти Ансор, 1377ҳ.ш.
  • Қоинии Аҳмадободӣ, Заҳро, «Панҷараи фӯлодии заркӯб», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.1: ا–س), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1393ҳ.ш.
  • Ҳакимулмамолик, Алинақӣ, Рӯзномаи сафари Хуросон, Теҳрон, Интишороти Фарҳанги эронзамин, 1356ҳ.ш.
  • Ҳофизабру, Абдуллоҳ ибни Лутфуллоҳ, Зубдат-ут-таворих, таҳқиқи Сайид Камол Ҳоҷ Сайидҷаводӣ, Теҳрон, Созмони чоп ва интишороти Вазорати фарҳанг ва иршоди исломӣ, 1380ҳ.ш.
  • Ҳумоӣ, Ҷалолуддин, Ғазолӣнома, Теҳрон, Китобфурӯшии Фурӯғӣ, бетаърих.
  • Ҳусайнӣ, Сайид Маҳсон, «Боргоҳи Ризо, китоб», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.1: ا–س), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1393ҳ.ш.
  • Ҳусайнӣ, Сайид Маҳсон, «Сақохонаи Исмоили тиллоӣ», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.1: ا–س), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1393ҳ.ш.
  • Ҳусайнӣ, Сайид Маҳсон, «Фалакаи Ҳазратӣ», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.2: ش–ی), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1399ҳ.ш.
  • Ҳусайнӣ, Сайид Ҳасан, «Дарҳои ҳарам», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.1: ا–س), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1393ҳ.ш.
  • Ҳусайнӣ, Сайид Ҳасан, «Ходимон», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.1: ا–س), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1393ҳ.ш.
  • Ҷалолиён, Саида, «Чилчарағҳои ҳарам», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.1: ا–س), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1393ҳ.ш.
  • Ҷалолӣ, Ғуломризо ва ҳамкорон, Машоҳири мадфун дар ҳарами разавӣ, Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои исломии Остони қудси разавӣ, 1386ҳ.ш.
  • Ҷаъфариян, Расул, Ҳаёти фикрӣ ва сиёсии имомони шиа, Қум, Интишороти Ансорӣён, 1381ҳ.ш.
  • Ҷаҳонпур, Заҳро ва Беҳзоди Неъматӣ, «Гунбади Аллоҳвердихон», дар Доират-ул-маорифи Остони қудси разавӣ (ҷ.2: ش–ی), Машҳад, Бунёди пажӯҳишҳои Остони қудси разавӣ, 1399ҳ.ш.
  • «عجایب حرم امام رضا: ترکیبی از تاریخ، معماری و فرهنگ», сайти маҳсулоти ҳунарии Разавӣ, санаи нашр: 13 озари 1403ҳ.ш., санаи боздид: 9 тири 1404ҳ.ш.
  • «نقشه حرم مطهر رضوی», сайти Панҷараи Фӯлод, санаи боздид: 3 хурдоди 1404ҳ.ш.
  • «در باره ما», сайти Музеи Остони қудси разавӣ, санаи боздид: 28 меҳри 1404ҳ.ш.
  • «تصاویر هوایی از حرم امام رضا جهت نماهنگ و مستند», сайти Расехун, санаи нашр: 22 шаҳривари 1399ҳ.ш., санаи боздид: 27 урдибиҳишти 1404ҳ.ш.
  • «فرهنگ رضوی در آینه سینما/ شوق زیارت از یا ضامن آهو تا بدون قرار قبلی», хабаргузории ИРНА, санаи нашр: 21 хурдоди 1401ҳ.ш., санаи боздид: 28 меҳри 1404ҳ.ш.
  • «Зоирони Машҳади муқаддас — оморгирӣ мешаванд», хабаргузории ИРНА, санаи нашр: 17 исфанди 1402ҳ.ш., санаи боздид: 1 тири 1404ҳ.ш.
  • «پارچه‌هایی از طلا و نقره برای مزار امام رضا(ع)+عکس», хабаргузории ИСНА, санаи нашр: 3 мурдоди 1397ҳ.ш., 5 хурдоди 1404ҳ.ш.
  • «حجت الاسلام وحدتی شبیری مطرح کرد: مدرسه عالی فقاهت عالم آل محمد(ع) پاسخی به مطالبه رهبر انقلاب از حوزه‌های علمیه», сайти Қудсонлайн, санаи нашр: 8 урдибиҳишти 1402ҳ.ш., санаи боздид: 11 фарвардини 1403ҳ.ш.
  • «رواق حضرت معصومه(س) حرم امام رضا(ع)», сайти Остони қудси разавӣ, санаи нашр: 8 дайи 1401ҳ.ш., санаи боздид: 22 урдибиҳишти 1404ҳ.ш.
  • «پنجره فولاد حرم امام مهربانی‌ها», сайти Бобурризо (а), санаи нашр: 24 урдибиҳишти 1403ҳ.ш., санаи боздид: 30 тири 1404ҳ.ш.
Баргирифта аз "https://tg.wikishia.net/w/index.php?title=Ҳарами_Имом_Ризо_(а)&oldid=34767"