Ҷаҳиш ба мӯҳтаво

Үндана:Ҳуқуқи ақаллиятҳои динӣ

Иловаи пайвандҳо
Аз wikishia


Ҳуқуқи ақаллиятҳои динӣ (форсӣ: حقوق اقلیت‌های دینی) маҷмуаи ҳуқуқ ва озодиҳоест, ки дар ҷомеаи исломӣ бояд барои пайравони динҳои мухталиф дар назар гирифта шавад. Озодии ақида ва ҳуқуқи шаҳрвандӣ аз ин ҷумлаанд. Ба гузориши муаррихон, Ислом аз ибтидои зуҳури худ, ҳуқуқи ақаллиятҳои диниро таҳти паймони зимма ба расмият шинохтааст. Фақиҳони шиа мегӯянд ҳукумати исломӣ, дар баробари ҷизяе ки зери паймони зимма аз ақаллиятҳо мегирад, амнияташонро кафолат медиҳад, аз ширкат дар ҷанг озодашон мекунад ва озодии ақида, озодии иҷрои оинҳо, ҳуқуқи шаҳрвандӣ, ҳаққи додрасӣ одилона ва ҳуқуқи иқтисодии онҳоро ба расмият мешиносад. Аз назари пажӯҳишгарони аҳли суннат, фақиҳони суннимазҳаб низ ҳуқуқи ғайримусулмонҳоро бар асоси қонуни зимма ба расмият шинохтаанд.

Гузоришҳои таърихӣ нишон медиҳад дар амал низ ҳукуматҳои исломӣ, бо вуҷуди намунаҳое аз нақзи ҳуқуқи ақаллиятҳо, ба он пойбанд будаанд. Аз қарни сездаҳуми шамсӣ (асри XX мелодӣ), дар кишварҳои исломӣ, ба тадриҷ ҷизя аз миён рафт ва ғайримусулмонон дар қонунҳои ин кишварҳо имтиёзоти бештар касб карданд; бо ин ҳол, интиқодоте монанди манъи доштани мансабҳои асосиро ба ҳукуматҳои исломӣ ворид медонанд. Баъзе навандешон ва фақиҳони қарни XX ва XXI мелодӣ муътақиданд дар айни ҳифзи қонунҳои исломӣ метавон бо такя бар каромати зотии инсон, вазъияти ҳуқуқи ақаллиятҳои диниро беҳбуд бахшид.

Мафҳуми ҳуқуқи ақаллиятҳои динӣ

Паймони Пайғамбар (с) бо масеҳиёни Наҷрон

Ҷон, мол, заминҳо ва ақоиди онон аз ҳар газанде масун хоҳад монд... Хонаводаҳо, маъбадҳо ва амлокашон дар амон хоҳанд буд. Ҳеҷ кашиш ё роҳибе аз калисо ихроҷ нахоҳад шуд ва ҳеҷ кашише аз шуғли рӯҳонии худ барканор нахоҳад гашт ва ҳеҷ гуна таҳмил ё таҳқире бар онҳо раво нахоҳад буд.[1]



Ҳуқуқи ақаллиятҳои динӣ маҷмуаи ҳуқуқ ва озодиҳоест, ки давлатҳо бояд барои пайравони адиёни мухталиф дар назар бигиранд. Бар асоси муоҳидоте монанди моддаи 18 Эъломияи ҷаҳонии ҳуқуқи башар, ақаллиятҳои динӣ бояд аз озодии ақида, озодии иҷрои оинҳо ва ҳуқуқи шаҳрвандӣ баҳраманд бошанд. Тибқи ин муоҳидот, гарчанде ин ҳуқуқ бе маҳдудият нестанд; аммо давлатҳо набояд бовармандони дигар мазҳабҳоро аз ин ҳуқуқ маҳрум кунанд, сирфан ба далели ин ки динашон мутобиқи мазҳаби расмии он кишвар нест.[2]

Аз назари андешмандони исломӣ, ҳар инсоне ки дар паймоне ихтиёрӣ ба нубуввати ҳазрати Муҳаммад (с) имон биёрад, фарқ надорад аз ин ки аз кадом нажод, миллият ё ҷинсият бошад, узви ҷомеаи исломӣ хоҳад буд.[3] Фақиҳон дар чорчӯби усуле монанди каромати инсонӣ, қоидаи фиқҳии адолат ва қоидаи нафйи сабил барои ақаллиятҳои ғайримусулмоне, ки бо ҷомеаи исломӣ ҳамзистӣ доранд низ ҳуқуқе дар назар гирифтаанд, ки тайи паймони зимма ба онҳо дода мешавад.[4]

Ҳуқуқи ақаллиятҳо дар паймони зимма

Номаи Имом Алӣ (а) ба волии Форс ва Баҳрайн:

Гурӯҳе аз зуамo ва кадхудоёни шаҳри ту аз хушунат ва қасоват ва таҳқир ва бадрафториат шикоят карданд ва ман дар бораи онҳо андешидам. На ононро шоистаи наздикшавӣ ёфтам, зеро мушриканд ва на сазовори дурӣ ва бадрафторӣ; чарoки бо онон паймон [зимма] бастаӣ; бинобар ин, либосе аз нармӣ, ҳамроҳ бо каме шиддат, барои онон бар худ бипӯш ва бо рафторе миёни шиддат ва нармӣ бо онҳо муомила кун.[5]



Бар асоси мабонии фиқҳӣ, ҳукумати исломӣ бо ақаллиятҳои динӣ паймони зимма мебандад. Тайи паймони зимма ҳукумат ӯҳдадор мешавад, то дар баробари пардохти молиёте ба номи ҷизя, аз ғайримусулмонони сокин дар қаламрави худ (зиммӣ) ҳифозат кунад.[6] Аксари фақиҳони шиа, зиммиро фақат аҳли китоб (яҳудиён, масеҳиён ва зардуштиён)[7] ва пардохти ҷизяро махсуси мардони озод ва болиғ медонанд; на занон ва кӯдакон.[8] Баъзе пажӯҳишгарон муътақиданд ҳукуматҳои исломӣ, дар тӯли таърих, амалан ин қарордодро маҳдуд ба аҳли китоб накардаанд;[9] ҳамчунин аз баъзе ривоёт, чунин бардошт кардаанд, ки дар садри Ислом, бо баъзе мушрикон низ паймони зимма баста мешудааст.[10]

Оё пардохти ҷизя мухолифи ҳуқуқи зотии ақаллиятҳост?

Баъзе ноқидони Ислом дарёфти ҷизяро мухолиф бо каромати ақаллиятҳо дар назар гирифтаанд; аммо бисёре аз фақиҳон ва мутафаккирони мусулмон бо ин бардошт мухолифанд.[11] Ба баёни Муртазо Муттаҳарӣ, мутафаккир ва нависандаи шиа, ҷизя низ (ҳамчун молиёти мусалмонон), молиёте барои ҳифзи амнияти ҷомеа аст; ба илова, ғайримусулмонон, ба хилoфи мусалмонон, бо пардохти ин молиёт аз ширкат дар ҷанг озод мешаванд ва ҳар гоҳ дар саффи дифоии мусалмонон ширкат кунанд, аз пардохти ҷизя озод мегарданд;[12] ҳамчунин дар ривоёт, озод будани занон ва кӯдакон аз ҷизя, таъйидкунандаи ин бардошт дар назар гирифта шудааст.[13]

Ҳуқуқи ғайримусулмонон дар фиқҳи шиа

Ба таври хулоса, метавон ҳуқуқеро, ки фақиҳони шиа барои ғайримусулмонон дар назар гирифтаанд ин гуна дастабандӣ кард:

Ҳуқуқи бунёдин

Тайи қарордоди зимма, давлати исломӣ ҳаққи ҳаёти ақаллиятҳоро ба расмият мешиносад ва вазифадор мешавад, ки аз мол, ҷон ва обрӯи ғайримусулмонон, монанди шаҳрвандони мусалмон дифоъ кунад.[14] Бар асоси дастурҳои фиқҳӣ, дар сурате, ки ҳукумати исломӣ натавонад ин ҳуқуқро бароварда созад, мебоист ҷизяро ба аҳолии зимма бозгардонад.[15]

Ҳуқуқи қазоӣ

Дар фиқҳи шиӣ, ғайримусулмонон аз ҳаққи додрасии одилона бархӯрдоранд.[16] Аз назари фақиҳон, ҷоиз аст даъвоҳои ҳуқуқӣ миёни аҳолии ин мазҳабҳо ба додгоҳҳои худашон ирҷоъ шавад[17] ва фақат замоне, ки яке аз тарафайни даъво мусалмон бошад, ба додгоҳи исломӣ фарохонда мешаванд.[18] Ҳамчунин агар шаҳрванди зиммӣ, даст ба ҷинояти қатли ғайри амди як мусалмон базанад ва тавони пардохти дияро надошта бошад, ҳокими исломӣ зомин аст, ки дияи ӯро аз байтулмол бипардозад.[19]

Озодии ақида

Ба назари фақиҳони шиа, касе ҳақ надорад дигаронро иҷборан мусалмон кунад[20] ва ҳатто агар кофири ҳарбӣ, ба қасди ошноӣ бо Ислом, вориди сарзамини исломӣ шавад, аммо қонеъ нагардад, бар мусалмонон воҷиб аст ӯро бидуни таҳмили ақида, ба сарзаминаш бозгардонанд.[21]

Озодиҳои оинӣ

Бар асоси мабонии фиқҳии шиаён, ғайримусулмонон ҳақ доранд, ки озодона маросими мазҳабии худро ба сурати фардӣ ё ҷамъӣ баргузор намоянд. Ибодатгоҳҳое ки пеш аз паймони зимма сохта шудааст ҳам дар амон аст ва сохти ибодатгоҳҳои нав, ба муфоди қарордоди зимма вобаста аст; бо ин ҳол, баъзе аз фақиҳон муътақиданд, ки сохти ибодатгоҳи нав ҷоиз нест.[22]

Ҳуқуқи шаҳрвандӣ

Фақиҳони шиа бар ин боваранд ки ғайримусулмонон озоданд шаҳри маҳалли иқомати худро интихоб кунанд;[23] ҳамчунин метавонанд дар шуғулҳое ки мухолифи шаръи исломӣ нест машғул ба кор шаванд.[24]

Ҳуқуқи иқтисодӣ

Ҳаққи моликият ва тиҷорати озоди ғайримусулмонон, дар фиқҳи шиӣ, ба расмият шинохта шуда ва касе, бидуни иҷозаи қонунӣ, ҳаққи таарруз ба амвол ва равобити тиҷории онҳоро надорад.[25] Тибқи фиқҳи шиа, агар мусалмоне ба амволе аз ғайримусулмонон таарруз кунад ки барои мусалмонон номашруъ, аммо барои ғайримусулмонон ҷоиз аст (мисли шароб ё хук), бояд хисорати онро бипардозад;[26] ҳамчунин дар сурате ки мусалмонон, барои манoфеи ғайримусулмонон, чизеро вақф кунанд,[27] вазифаи давлати исломӣ аст, ки аз он мавқуфа посдорӣ кунанд.[28]

Ҳуқуқи ғайримусулмонон дар фиқҳи аҳли суннат

Аз назари пажӯҳишгарони аҳли суннат, фақиҳони суннимазҳаб низ ҳуқуқи ғайримусулмононро бар асоси қонуни зимма ба расмият шинохтаанд.[29] Тафовути фиқҳи аҳли суннат бо шиаёнро дар ин баршумурдаанд, ки шуморе аз фақиҳони аҳли суннат ҳамаи кофирон(ҳатто мушрикон)-ро аҳли зимма медонанд;[30] барои мисол, фақиҳони суннимазҳаби Ҳинд мафҳуми зиммаро ба адиёни ҳиндӣ низ густариш додаанд.[31]

Баррасии ҳуқуқи ақаллиятҳои динӣ дар ҳукуматҳои исломӣ

Ҳаққи аҳли зимма дар Рисолаи ҳуқуқи Имом Саҷҷод (а)

Ва аммо ҳаққи аҳли зимма ҳукмаш ин аст, ки аз онҳо бипазирӣ он чиро ки Худо пазируфта ва он зимма ва аҳде, ки Худо барои онҳо муқаррар дошта ба он вафодор бошӣ ва онҳоро ба он ҳавола кунӣ дар он чи хоҳанд ва ба он маҷбуранд ва дар муомила бо онҳо, ба ҳукми Худо амал кунӣ ва ба риояти ин ки дар паноҳи Исломанд ва барои вафо ба аҳди Худо ва Расулаш, ба онҳо ситам накунӣ.[32]



Пажӯҳишгарон, корномаи таърихии таомули мусалмонон бо ақаллиятҳоро дар муқоиса бо ҳукуматҳои ғайриисломӣ[33] мусбат арзёбӣ мекунанд.[34] Ба ақидаи муаррихон, дар давраҳое ки ҳокимони мусалмон ба паймони шаръии зимма пойбанд буданд, ғайримусулмонон аз ҳуқуқӣ ва озодии нисбӣ бархӯрдор буданд;[35] бо вуҷуди ин, дар бисёре аз ҳукуматҳои исломӣ (ба вижа то пеш аз қарни XX) мавориде мисли пӯшидани либоси мутафовит, мамнуияти саворӣ бар маркаб ва мамнуияти сохти хонаҳои баланд нақл шуда ва ба он интиқод шудааст.[36]

Садри Ислом

Тибқи манобеи таърихӣ, Пайғамбар (с) дар садри Ислом дар паймоне бо масеҳиён ӯҳдадор шуд, ки фарҳанг ва ҳуқуқашонро ҳифз кунад.[37] Аҳли зимма ҳатто аз баъзе аҳкоми иҷтимоии Ислом, ҳамчун ҳиҷоб озод мешуданд.[38] Пайғамбар (с), ба сиёнати аҳли зимма, чандон таъкид дошт, ки гурӯҳҳои зоҳиргаро, ҳамчун хавориҷ, асири мусалмонро мекуштaнд, аммо масеҳиёнро такрим мекарданд.[39] Пас аз Пайғамбар, Имом Алӣ (а) низ ба волиёни мансуби худ дастур дод, то раъфат бо ғайримусулмононро риоя кунанд; зеро онон низ махлуқи Худованданд.[40]

Қарни дувум то дувоздаҳуми ҳиҷрӣ

Ба гуфтаи муаррихон, яҳудиёни Андалус фотиҳони мусалмонро нерӯи озодибахш медиданд;[41] зеро дар он ҷо нисбат ба Аврупои масеҳӣ озодтар буданд,[42] ба вазорат расиданд,[43] ва шукуфотарин асри илм ва адаби яҳудиро рақам заданд.[44] Роҳбари масеҳиёни Антокия низ фатҳи Шом ба дасти мусалмононро муҳаббате барои раҳоӣ аз ситами румиён медонад.[45] Таърихдонoн мегӯянд ақаллиятҳои динӣ, дар давраи хилофати шиаёни Фотимӣ, ба ҷуз давраи ҳукумати ал-Ҳоким Биамриллоҳ, зиндагии мусолиматомез доштанд.[46] Бисёре аз вазирони фотимӣ низ масеҳӣ буданд.[47] Муаррихони масеҳӣ ин давраро асри тиллоии масеҳиёни Миср медонанд.[48] Тайи давраи Сафавиён низ нишонаҳое аз мудоро бо ақаллиятҳо вуҷуд дорад;[49] бо ин ҳол, давраҳое аз озори ғайримусулмонон дар ҳукумати Сафавиён гузориш шуда, ки онҳоро мубтанӣ бар таассуботи мазҳабӣ медонанд.[50]

Қарни сездаҳум то понздаҳуми ҳиҷрӣ (XX - XXI мелодӣ)

Гузоришҳои таърихӣ нишон медиҳад, ки аз қарни сездаҳуми қамарӣ ба баъд, ҷизя, кам-кам дар кишварҳои исломӣ канор гузошта шуд.[51] Пайдoиши қонуни асосӣ низ боиси расмияти ҳуқуқи аҳли китоб дар ин кишварҳо шуд.[52] Баъзе пажӯҳишгарон гуфтаанд дар ин давра, гарчанде баъзе тағйироти қонунӣ ба нафъи ҳуқуқи ақаллиятҳои динӣ шакл гирифт, аммо натоиҷи амалии чандоне дар бар надошт.[53] Масоиле монанди қисос нашудани мусалмоне, ки ғайримусулмонро ба қатл бирасонад ва мамнуияти соҳиби мансабҳои асосӣ шуданро аз интиқодҳои ҳукуматҳои исломӣ дар ин аср медонанд.[54]

Ҷойгоҳи ақаллиятҳои динӣ дар қонунҳои асосии кишварҳои исломӣ

Нишасти намояндагони ақаллиятҳои динии Эрон дар Теҳрон

Ба гуфтаи пажӯҳишгарон, асли 46-и қонуни асосии Миср, ба озодиҳои марбут ба мазоҳиб тасреҳ мекунад ва қонуни асосии Ироқ озодии ақида ва иҷрои шаоири динии ҳамаи шаҳрвандони ироқиро кафолат мекунад.[55] Ғайримусулмонон дар маҷлиси Ироқ шаш курсӣ доранд.[56]

Қонуни асосии Ҷумҳурии исломии Эрон низ, ҳамчун низоме, ки ташайюъро мазҳаби расмӣ муаррифӣ кардааст, ҳуқуқи аҳли китобро ба расмият шинохтааст.[57] Дар қонуни асосии Ҷумҳурии исломии Эрон омадааст, ки пайравони адиёни зардуштӣ, калимӣ ва масеҳӣ, ақаллиятҳои динӣ шинохта мешаванд ва дар анҷоми маросими динии худ озоданд. [58] Ғайримусулмонон дар маҷлиси Эрон чор курсӣ доранд.[59] Напардохтани ҷизя, доштани радифи буҷети ҷудогона[60] ва баробарии дияи мусалмон ва ғайримусулмон[61] аз ҷумлаи нуқоти мусбати қонунҳои Эрон баршумурда шудааст; дар муқобил, надоштани мудорои амалӣ ва ҳаққи тағйири дин ва ба расмият шинохта нашудани ғайри аҳли китоб низ аз ҷумлаи интиқодҳоест, ки ба корномаи низоми сиёсии Эрон кардаанд.[62]

Андешаи бознигарии ҳуқуқи ақаллиятҳо дар қонунҳои исломӣ

Баъзе пажӯҳишгарони ҳуқуқ, дар дифоъ аз ҳуқуқи исломии ақаллиятҳо, далел меоваранд, ки ба расмият шинохтани ин ҳуқуқ, таҳти мафҳуми «қарордод», ба риояти адолат мерасонад;[63] дар муқобил, ба бовари бисёре аз андешмандони шиа, аз назари Ислом, каромати инсонӣ асли зотӣ аст ва бинобар ин, наметавон онҳоро аз мусалмон ё ғайримусулмон салб кард ё тайи қарордоде ба онҳо бахшид.[64] Алломаи Таботабоӣ, файласуфи шиа, муътақид аст бар асоси оятҳои Қуръон, каромати инсонӣ ба таври баробар шомили мусалмон ва ғайримусулмон мешавад.[65] Юсуфи Сонеӣ, аз муфтаҳидани шиа, низ бар асоси каромати зотии инсон, ба баробарии дия ва қисоси мусалмон ва ғайримусулмон қоил шудааст.[66] Баъзе аз ин андешмандон муътақиданд, ки метавон дар айни ҳифзи қонунҳои исломӣ, қоил ба таҳаввули баъзе аз ин қонунҳо шуд.[67]

Ақаллиятҳои динӣ дар қонунгузории ҶТ

Тибқи моддаи 4-уми Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи озодии виҷдон ва иттиҳодияҳои динӣ, ҳамаи шаҳрвандони ин кишвар, новобаста аз мансубияташон ба ин ё он дин, дар баробари қонун ҳуқуқи баробар доранд.[68]

Эзоҳ

  1. ↑ Ибни Саъд, Табақот-ул-кубро, ҷ.1, саҳ.266
  2. ↑ Religion; Minority Rights Group.
  3. ↑ Амид Занҷонӣ, Ҳуқуқи ақаллиятҳо, саҳ.24.
  4. ↑ Шариатӣ, «حقوق اقلیتها», саҳ.671 - 672.
  5. ↑ Наҳҷ-ул-балоға, саҳ.376.
  6. ↑ Макорими Шерозӣ, Паёми Амирулмуъминин, ҷ.9, саҳ.243; Мишкинӣ, Мусталаҳот-ул-фиқҳ, саҳ.470; Муинфар ва Сайиди Банобӣ, «بررسی حقوق عمومی اقیلت‌های دینی», саҳ.100.
  7. ↑ Муинфар ва Сайиди Банобӣ, «بررسی حقوق عمومی اقیلت‌های دینی», саҳ.95; Имом Хумайнӣ, Таҳрир-ул-васила, ҷ.2, саҳ.531.
  8. ↑ Амид Занҷонӣ, Ҳуқуқи ақаллиятҳо, саҳ.70; Нурӣ, Мустадрак-ул-васоил, ҷ.11, саҳ.121 - 123.
  9. ↑ Муинфар ва Сайиди Банобӣ, «بررسی حقوق عمومی اقیلت‌های دینی», саҳ.99.
  10. ↑ Макорими Шерозӣ, Паёми Амирулмуъминин, ҷ.9, саҳ.239; Амид Занҷонӣ, Ҳуқуқи ақаллиятҳо, саҳ.70.
  11. ↑ Аминӣ, «نگرشی نو به نظام جزیه در فقه اسلامی», саҳ.76 - 77; Макорими Шерозӣ, Баргузидаи тафсири намуна, ҷ.2, саҳ.194; Наҷафӣ, Ҷавоҳир-ул-калом, ҷ.21, саҳ.227.
  12. ↑ Муттаҳарӣ, Маҷмуаи осор, ҷ.20, саҳ.262; Мустадрак-ул-васоил, ҷ.11, саҳ.123.
  13. ↑ Охундӣ, Низоми дифоии Ислом; саҳ.153.
  14. ↑ Раҷабӣ ва Боқирӣ, «حقوق شهروندی اقلیت‌های دینی از منظر فقه امامیه», саҳ.42; Муинфар ва Сайиди Банобӣ, «بررسی حقوق عمومی اقیلت‌های دینی», саҳ.90.
  15. ↑ Амид Занҷонӣ, Ҳуқуқи ақаллиятҳо, саҳ.93.
  16. ↑ Ботинӣ, «واکاوی حقوقی استقلال قضایی اهل‌کتاب», саҳ.90.
  17. ↑ Азизон, «حقوق و تکالیف شهروندان غیر مسلمان در جامعه اسلامی», саҳ.174 - 175.
  18. ↑ Муинфар ва Сайиди Банобӣ, «بررسی حقوق عمومی اقیلت‌های دینی», саҳ.90; Азизон, «حقوق و تکالیف شهروندان غیر مسلمان در جامعه اسلامی», саҳ.174 - 175.
  19. ↑ Абуссаллоҳи Ҳалабӣ, ал-Кофӣ фи-л-фиқҳ, саҳ.395.
  20. ↑ Макорими Шерозӣ, «حقوق اقلیت‌های دینی در اسلام», Сомонаи расмии Дафтари Оятуллоҳ Макорими Шерозӣ.
  21. ↑ Насирӣ, «حق آزادی عقیده و نقد شبهه‌ی تنافی حکم ارتداد با آن», саҳ.89.
  22. ↑ Раҷабӣ ва Боқирӣ, «حقوق شهروندی اقلیت‌های دینی از منظر فقه امامیه», саҳ.45.
  23. ↑ Муинфар ва Сайиди Банобӣ, «بررسی حقوق عمومی اقیلت‌های دینی», саҳ.90.
  24. ↑ Макорими Шерозӣ, «حقوق اقلیت‌های دینی در اسلام», Сомонаи расмии Дафтари Оятуллоҳ Макорими Шерозӣ.
  25. ↑ Муинфар ва Сайиди Банобӣ, «بررسی حقوق عمومی اقیلت‌های دینی», саҳ.90.
  26. ↑ Муҳаққиқи Ҳиллӣ, Мухтасар-ун-нофеъ, ҷ.2, саҳ.256; Раҷабӣ ва Боқирӣ, «حقوق شهروندی اقلیت‌های دینی از منظر فقه امامیه», саҳ.42.
  27. ↑ Имом Хумайнӣ, Саҳифаи Имом, ҷ.2, саҳ.68 - 69; Макорими Шерозӣ, «وقف برای غیر مسلمان», Сомонаи расмии Дафтари Оятуллоҳ Макорими Шерозӣ.
  28. ↑ Имом Хумайнӣ, Китоб-ул-байъ, саҳ.181.
  29. ↑ Аминӣ, «حقوق فردی شهروندان غیرمسلمان در جامعه اسلامی», саҳ.145 - 164;
  30. ↑ Амид Занҷонӣ, Ҳуқуқи ақаллиятҳо, саҳ.70.
  31. ↑ Hodgson, The Venture of Islam, Vol.2, p.278.
  32. ↑ Маҷлисӣ, Биҳор-ул-анвор, ҷ.71, саҳ.10.
  33. ↑ Arsuaga, Urban Development and Muslim Minorities..., HASMA; Lynch, Spain under the Habsburgs; Lynch, Spain under the Habsburgs, Vol.2, p.46 - 47; Metcalfe, The Muslims of Medieval Italy, pp.200 - 207.
  34. ↑ Кадивар, «حقوق غیرمسلمانان در اسلام معاصر», саҳ.69.
  35. ↑ Jackson, Islam and the Blackamerican, pp.144 - 145; Cohen, Under Crescent and Cross, p.74.
  36. ↑ Табарӣ, Таърихи Табарӣ, ҷ.9, саҳ.171 - 196; Азизӣ ва Муҳаммадизода; «حقوق اقلیت‌ها از منظر حقوق بشر معاصر و فقه اسلامی», саҳ.150.
  37. ↑ Мунтазирӣ, Ислом дини фитрат, саҳ.623; Мақризӣ, Имтоъ-ул-асмоъ бимо линнабӣ, ҷ.14, саҳ.70.
  38. ↑ Муттаҳарӣ, Масъалаи ҳиҷоб, саҳ.179 - 180.
  39. ↑ Макорими Шерозӣ, Паёми Амирулмуъминин, ҷ.5, саҳ.323.
  40. ↑ Наҳҷ-ул-балоға, саҳ.426; Макорими Шерозӣ, Паёми Амирулмуъминин, ҷ.9, саҳ.237.
  41. ↑ Stillman, Aspects of Jewish Life in Islamic Spain, p.53
  42. ↑ Hill et al, A History of the Islamic World, p.73; Cohen, Under Crescent and Cross, pp.163-169.
  43. ↑ Assis, The Jews of Spain..., pp.13 & 47.
  44. ↑ Raphael, The Sephardi Story: A Celebration of Jewish History, p.71; Sarna, "Hebrew and Bible Studies in Medieval Spain", Vol.1, p.327.
  45. ↑ Runciman, The Reign of Antichrist, p.20 - 37.
  46. ↑ Runciman, The Reign of Antichrist, p.51.
  47. ↑ Samir, The Role of Christians in the Fatimid Government, p.178.
  48. ↑ Samir, The Role of Christians in the Fatimid Government, pp.177-178.
  49. ↑ Ҷаъфарпур ва Туркии Дастгирдӣ, «روابط دولت صفویه با اقلیت‌های دینی (یهودیان و زردشتیان)». саҳ.61 - 62.
  50. ↑ Ҷаъфарпур ва Туркии Дастгирдӣ, «روابط دولت صفویه با اقلیت‌های دینی (یهودیان و زردشتیان)». саҳ.61 - 64.
  51. ↑ Мирҳусайнӣ, «روند بهبود امور زردشتیان ایران و حذف جزیه از ایشان در دوره ناصرالدین شاه (با تکیه بر اسناد نویافته در یزد)», саҳ.105; Yılgür, the 1858 Tax Reform and the Other Nomads in Ottoman Asia, Middle Eastern Studies
  52. ↑ Иброҳимиён, «حقوق عام اقلیت‌های دینی در قوانین اساسی ایران، مصر و عراق», саҳ.150 - 157.
  53. ↑ Фаридуни Одамият, Амири Кабир ва Эрон, ҷ.1, саҳ.311 ва 734,
  54. ↑ Ғавс ва дигарон, «تحوّل‌پذیریِ قرارداد ذمّه», саҳ.98.
  55. ↑ Иброҳимиён, «حقوق عام اقلیت‌های دینی در قوانین اساسی ایران، مصر و عراق», саҳ.155 - 156.
  56. ↑ «مصوبۀ دادگاه عالی فدرال عراق», ИРНА.
  57. ↑ Шӯрои нигаҳбон, Қонуни асосии Эрон, саҳ.17
  58. ↑ Матни комили қонуни асосӣ, саҳ.24 - 29.
  59. ↑ Шӯрои нигаҳбон, Қонуни асосии Эрон, саҳ.29.
  60. ↑ Ҳунарҷӯ, «حقوق اقلیت های دینی در قانون اساسی جمهوری اسلامی», саҳ.269 - 271.
  61. ↑ Макорими Шерозӣ, Истифтооти ҷадид, ҷ.3, 453; «قانون الحاق یک تبصره به ماده (۲۹۷) قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۷۰», Сомонаи расмии Маркази пажӯҳишҳои Маҷлиси Шӯрои исломӣ; Азизон, «حقوق و تکالیف شهروندان غیر مسلمان در جامعه اسلامی», саҳ.177.
  62. ↑ «گزارش دیدبان حقوق بشر: ایران ۲۰۲۲», Human Rights Watch.
  63. ↑ Амид Занҷонӣ, «مقایسه حقوق اقلیت ها در ایران و جهان», саҳ.19.
  64. ↑ Аёзӣ, Асли каромати инсон, саҳ.74.
  65. ↑ Таботабоӣ, ал-Мизон, ҷ.13, саҳ.155.
  66. ↑ Сонеӣ, Рaвyикарде ба ҳуқуқи занон, саҳ.212.
  67. ↑ Суруш, «حکومت دموکراتیک دینی», саҳ.341.
  68. ↑ ҚОНУНИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН ДАР БОРАИ ОЗОДИИ ВИҶДОН ВА ИТТИҲОДИЯҲОИ ДИНӢ, Сомонаи расмии Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон.

Сарчашма

  • Абуссаллоҳи Ҳалабӣ, Тақиюддини ибни Наҷмуддин, ал-Кофӣ фи-л-фиқҳ, Исфаҳон, Мактаба ал-Имом Амирулмуъминин (а), 1403ҳ.қ.
  • Аёзӣ, Сайид Муҳаммадалӣ, Асли каромати инсон ба мисли қоидае фиқҳӣ, Теҳрон, Сароӣ, 1400ҳ.ш.
  • Азизӣ, Носир ва Муҳаммадизода, Нодиё, «حقوق اقلیت‌ها از منظر حقوق بشر معاصر و فقه اسلامی» («Ҳуқуқи ақаллиятҳо аз манзари ҳуқуқи башари муосир ва фиқҳи исломӣ»), Фаслномаи Фиқҳ ва ҳуқуқи навин, №11, 1401ҳ.ш.
  • Азизон, «حقوق و تکالیف شهروندان غیر مسلمان در جامعه اسلامی» ( «Ҳуқуқ ва таколифи шаҳрвандони ғайримусалмон дар ҷомеаи исломӣ»), Фаслномаи Ҳукумати исломӣ, №1 (68), 1392ҳ.ш.
  • Амид Занҷонӣ, Аббосалӣ «مقایسه حقوق اقلیت ها در ایران و جهان» («Муқоисаи ҳуқуқи ақаллиятҳо дар Эрон ва ҷаҳон») Маҷаллаи Чашмандази иртибототи фарҳангӣ, пешшумора, фарвардини 1382ҳ.ш.
  • Амид Занҷонӣ, Аббосалӣ, Ҳуқуқи ақаллиятҳо: бар асоси қарордоди қонуни зимма, Теҳрон, Дафтари нашри фарҳанги исломӣ, 1362ҳ.ш.
  • Аминӣ, Муҳаммадамин, «حقوق فردی شهروندان غیرمسلمان در جامعه اسلامی», Маҷаллаи Ҳаблулматин, пешшумора севвум, тирамоҳи 1391ҳ.ш.
  • Аминӣ, Муҳаммадамин, «نگرشی نو به نظام جزیه در فقه اسلامی» («Нигарише нав ба низоми ҷизя дар фиқҳи исломӣ»), Дуфаслномаи Мутолиоти татбиқии фиқҳ ва усули мазоҳиб, соли панҷум, №2, тирамоҳу зимистони 1401ҳ.ш.
  • Ботинӣ, Иброҳим, «واکاوی حقوقی استقلال قضایی اهل‌کتاب» («Воковии ҳуқуқии истиқлоли қазоии аҳли китоб»), Маҷаллаи Ҳуқуқи исломӣ, №44, фарвардини 1394ҳ.ш.
  • Ғавс, Ҳасан ва Носири Муқаддам, Ҳусайн; Меҳризии Сонӣ, Маҳдӣ, «تحوّل‌پذیریِ قرارداد ذمّه با پیدایش حقوق شهروندی مُدرن» («Таҳаввулпазирии қарордоди зимма бо падидoиши ҳуқуқи шаҳрвандии мудерн»), Маҷаллаи Фиқҳ ва усул, давраи 48, №2 (105), тобистони 1395ҳ.ш. саҳ.-ҳои 89 - 115.
  • Ибни Саъд, Муҳаммад, Табақот-ул-кубро, Бейрут, Дор Содир, бетаърих.
  • Иброҳимиён, Ҳуҷҷатуллоҳ, «حقوق عام اقلیت‌های دینی در قوانین اساسی ایران، مصر و عراق» («Ҳуқуқи оми ақаллиятҳои динӣ дар қонунҳои асосии Эрон, Миср ва Ироқ»), №9, исфанди 1390ҳ.ш.
  • Имом Хумайнӣ, Сайид Руҳуллоҳ, Китоб-ул-байъ, Теҳрон, Муассисаи танзим ва нашри осори Имом Хумайнӣ, 1392ҳ.ш.
  • Имом Хумайнӣ, Сайид Руҳуллоҳ, Саҳифаи Имом, Теҳрон, Муассисаи танзим ва нашри осори Имом Хумайнӣ, 1389ҳ.ш.
  • Имом Хумайнӣ, Таҳрир-ул-васила, ҷ.2, Теҳрон, Муассисаи танзим ва нашри осори Имом Хумайнӣ, 1379ҳ.ш.
  • Кадивар, Муҳсин, «حقوق غیرمسلمانان در اسلام معاصر» («Ҳуқуқи ғайримусулмонон дар исломи муосир»), Маҷаллаи Оин, №6, исфанди 1385ҳ.ш.
  • Макорими Шерозӣ, Носир, Баргузидаи тафсири намуна, Теҳрон, Дор-ул-кутуб-ил-исломия, 1382ҳ.ш.
  • Макорими Шерозӣ, Носир, Истифтооти ҷадид, Қум, интишороти Мадрасат-ул-Имом Алӣ ибни Абӣ Толиб (а), 1427ҳ.қ.
  • Макорими Шерозӣ, Носир, Паёми Амирулмуъминин (а), Теҳрон, Дор-ул-кутуб-ил-исломия, 1386ҳ.ш.
  • Макорими Шерозӣ, Носир, «حقوق اقلیت‌های دینی در اسلام» (Ҳуқуқи ақаллиятҳои динӣ дар Ислом), Сомонаи расмии Дафтари Оятуллоҳ Макорими Шерозӣ, санаи боздид: 3 октябри 2026.
  • Макорими Шерозӣ, «وقف برای غیر مسلمان» (Вақф барои ғайримусулмон), Сомонаи расмии Дафтари Оятуллоҳ Макорими Шерозӣ, санаи боздид: 3 октябри 2026.
  • Мақризӣ, Тақиюддин, Имтоъ-ул-асмоъ бимо линнабӣ мин-ал-аҳвол ва-л-амвол ва-л-ҳафада ва-л-матоъ, Бейрут, Дор-ул-кутуб-ил-илмия, 1999.
  • Маҷлисӣ, Муҳаммадбоқир, Биҳор-ул-анвор, Бейрут, Дор иҳё-ит-турос-ил-арабӣ, 1368ҳ.ш/1983-1992м.
  • Мирҳусайнӣ, Муҳаммадҳасан, «روند بهبود امور زردشتیان ایران و حذف جزیه از ایشان در دوره ناصرالدین شاه (با تکیه بر اسناد نویافته در یزد» («Раванди беҳбуди умури зардуштиёни Эрон ва ҳазфи ҷизя аз эшон дар давраи Носируддиншоҳ (бо такя бар асноди навёфта дар Язд)»), Маҷаллаи Пажӯҳишҳои улуми таърихӣ, №1, 1388ҳ.ш.
  • Мишкинӣ, Алӣ, Мусталаҳот-ул-фиқҳ, Қум, Муассисаи илмӣ-фарҳангии Дор-ул-ҳадис, 1392ҳ.ш.
  • Мунтазирӣ, Ҳусайналӣ, Ислом дини фитрат, Теҳрон, нашри Соя, 1385ҳ.ш.
  • Муттаҳарӣ, Муртазо, Масъалаи ҳиҷоб, Теҳрон, Садро, 1379ҳ.ш.
  • Муттаҳарӣ, Муртазо, Маҷмуаи осор, Теҳрон, Садро, 1388ҳ.ш.
  • Муҳаққиқи Ҳиллӣ, Ҷаъфар ибни Ҳасан, ал-Мухтасар-ун-нофеъ фӣ фиқҳ-ил-имомия, Қум, матбуоти динӣ, 1376ҳ.ш/1418ҳ.қ.
  • Муинфар, Абдуллоҳ; Сайиди Банобӣ, Сайидбоқир; «بررسی حقوق عمومی اقلیّت‌های دینی اهل کتاب در فقه امامیه و اسناد بین‌المللی», Дар маҷаллаи Фиқҳ ва мабонии ҳуқуқи исломӣ, тобистон, №4, 1389ҳ.ш.
  • Насирӣ, Алӣ, «حق آزادی عقیده و نقد شبهه‌ی تنافی حکم ارتداد با آن» («Ҳаққи озодии ақида ва нақди шубҳаи танофии ҳукми иртидод бо он»), Маҷаллаи Сиёсати мутаолия, №12, баҳори 1395ҳ.ш.
  • Наҷафӣ, Муҳаммадҳасан ибни Боқир, Ҷавоҳир-ул-калом, Бейрут, Дор эҳё-ит-турос-ил-арабӣ, 1362ҳ.ш/1981м.
  • Нурӣ, Ҳусайн ибни Муҳаммадтақӣ, Мустадрак-ул-васоил, Бейрут, Дор-ул-эҳё-ит-турос, 1408-1429ҳ.қ/1987-2008м.
  • Одамият, Фаридун, Амири Кабир ва Эрон, Теҳрон, Хоразмӣ, 1354ҳ.ш.
  • Охундӣ, Мустафо, Низоми дифоии Ислом, Қум, Сипоҳи посдорони инқилоби исломӣ, 1381ҳ.ш.
  • Раҷабӣ, Ҳусайн; Боқирӣ, Муҳаммадризо, «حقوق شهروندی اقلیت‌های دینی از منظر فقه امامیه» («Ҳуқуқи шаҳрвандии ақаллиятҳои динӣ аз манзари фиқҳи имомия»), Дар маҷаллаи Сиёсати мутаолия, №10, тирамоҳи 1394ҳ.ш.
  • Сонеӣ, Юсуф, Рӯйкарде ба ҳуқуқи занон, Қум, Фиқҳ-ус-сақалайн, 1397ҳ.ш.
  • Суруш, Абдулкарим, «حکومت دموکراتیک دینی» («Ҳукумати демократикии динӣ»), дар Ҳуқуқи башар аз манзари андешмандон, таълифи Муҳаммад Бостонкор, Теҳрон, Ширкати саҳомии интишор, 1380ҳ.ш.
  • Табарӣ, Муҳаммад ибни Ҷарир, Таърих ат-Табарӣ: Таърих-ул-умам ва-л-мулук, Бейрут, беном, бетаърих.
  • Таботабоӣ, Сайид Муҳаммадҳусайн, ал-Мизон фӣ тафсири-л-Қуръон, Бейрут, Муассисат-ул-Аъламӣ ли-л-матбуот, чопи сеюм, 1393ҳ.қ.
  • Ҳунарҷӯ, Маҳдӣ, «حقوق اقلیت های دینی در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران از تئوری تا عمل (با تاکید بر اقلیت دین زرتشت)» («Ҳуқуқи ақаллиятҳои динӣ дар қонуни асосии Ҷумҳурии Исломии Эрон аз назария то амал (бо таъкид бар ақаллияти дини зардушт)»), Маҷаллаи Мутолиоти роҳбурдии улуми инсонӣ ва исломӣ, №31, тирамоҳи 1399ҳ.ш.
  • Ҷаъфарпур, Алӣ; Туркии Дастгирдӣ, Исмоил, «روابط دولت صفویه با اقلیت‌های دینی (یهودیان و زردشتیان)» («Равобити давлати Сафавӣ бо ақаллиятҳои динӣ (яҳудиён ва зардуштиён)»), Мисквайҳ, №9, 1387ҳ.ш.
  • Шариатӣ, Руҳуллоҳ «حقوق اقلیتها» («Ҳуқуқи ақаллиятҳо»), дар Донишномаи ҷаҳони Ислом, ҷ.13, Теҳрон, Бунёди Доират-ул-маорифи исломӣ, 1399ҳ.ш.
  • Шӯрои нигаҳбон, Қонуни асосии Эрон, Теҳрон, Пажӯҳишгоҳи Шӯрои нигаҳбон, 1397ҳ.ш.
  • Наҳҷ-ул-балоға, Қум, Муассисату Дор-ул-ҳиҷра, 1414ҳ.қ.
  • Religion (Дин), Minority Rights Group, санаи боздид: 3 октябри 2026.
  • ҚОНУНИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН ДАР БОРАИ ОЗОДИИ ВИҶДОН ВА ИТТИҲОДИЯҲОИ ДИНӢ, Сомонаи расмии Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, санаи интишор: 6 феврали 2020, санаи боздид: 3 октябри 2026
  • گزارش دیدبان حقوق بشر: ایران ۲۰۲۲» (Гузориши дидбони ҳуқуқи башар: Эрон 2022), Human Rights Watch, санаи боздид: 3 октябри 2026.
  • Arsuaga, Ana E. Urban Development and Muslim Minorities... (Рушди шаҳрӣ ва ақаллиятҳои мусулмон...), HASMA, санаи боздид: 3 октябри 2026.
  • Assis, Yom Tov. The Jews of Spain: From Settlement to Expulsion, Jerusalem: The Hebrew University of Jerusalem, 1988.
  • Cohen, Mark. Under Crescent and Cross: The Jews in the Middle Ages. Princeton University Press, 2008.
  • Hodgson, Marshall. The Venture of Islam Conscience and History in a World Civilization, Vol 2. University of Chicago, 1958.
  • Jackson, Sherman. Islam and the Blackamerican: Looking Toward the Third Resurrection, London, Oxford University Press, 2005.
  • Lynch, John. Spain under the Habsburgs, England, Alden Mowbray Ltd, 1969.
  • Metcalfe, Alex, The Muslims of Medieval Italy, Edinburgh University Press Ltd, Edinburgh, 2009
  • Raphael, Chaim. The Sephardi Story: A Celebration of Jewish History, London: Valentine Mitchell & Co. Ltd., 1991.
  • Runciman, Steven. The Reign of Antichrist, Vol 1, England, Cambridge University Press, 1987.
  • Samir Khalil Samir. The Role of Christians in the Fatimid Government Services of Egypt To the Reign of Al-Hafiz. Medieval Encounters, vol.2, E3, 1996.
  • Sarna, Nahum M, Hebrew and Bible Studies in Medieval Spain, Vol. 1 ed. R. D. Barnett, New York: Ktav Publishing House, Inc., 1971.
  • Stillman, Norman, Aspects of Jewish Life in Islamic Spain in Aspects of Jewish Culture in the Middle Ages, ed. Paul E. Szarmach, Albany: State University of New York Press, 1979.
  • Yılgür, Egemen. the 1858 Tax Reform and the Other Nomads in Ottoman Asia (Ислоҳоти андоз дар соли 1858 ва дигар кӯчманчиён дар Осиёи Усмонӣ), Middle Eastern Studies|pages, санаи боздид: 3 октябри 2026.
  • «قانون الحاق یک تبصره به ماده (۲۹۷) قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۷۰» (Қонуни илҳоқи як табсира ба моддаи (297) қонуни муҷозоти исломӣ мусоввиби 1370), Саманаи расмии Маркази пажӯҳишҳои Маҷлиси Шӯрои исломӣ, санаи боздид: 3 октябри 2026.
  • «مصوبۀ دادگاه عالی فدرال عراق» (Мусаввабаи Додгоҳи олии федероли Ироқ), Сомонаи ИРНА, санаи дарҷи матлаб: 23 феврали 2022, санаи боздид: 3 октябри 2026.
Баргирифта аз "https://tg.wikishia.net/w/index.php?title=Үндана:Ҳуқуқи_ақаллиятҳои_динӣ&oldid=39585"