Jump to content

Ал-Кофӣ (китоб)

Аз wikishia
(Тағйири масир аз Китоби ал-Кофӣ)
Набояд иштибоҳ гирифта шавад бо: Усули Кофӣ ё ал-Кофӣ фи-л-фиқҳ (китоб).
Ал-Кофӣ
НависандаМуҳаммад ибни Яъқуби Кулайнӣ (фавти 329ҳ.қ.)
Санаи таълифҚарни чоруми ҳиҷрии қамарӣ
МавзуъҲадисҳои имомони маъсум (а)
СабкҶомеънависӣ дар ҳадис
ЗабонАрабӣ
Ба тасҳеҳиАлиакбари Ғаффорӣ
Тарроҳи ҷилдчопи ҳаштҷилдӣ ва понздаҳҷилдӣ
Тарҷума ба забонҳои дигарфорсӣ ● урду ● англисӣ
НоширНоширони гуногун
Маҳалли нашрҚум ● Лакҳнав ● Шероз ● Табрез
Санаи нашрАз соли 1278ҳ.қ. ба баъд борҳо нашр шудааст.
Тарҷумаи форсӣ
Номи китоб ба хатти ниёгонالکافی
Номи тарҷумонСайид Ҷаводи Мустафавӣ ● Сайид Ҳошими Расулӣ Маҳаллотӣ ● Муҳаммадҳусайн Раҳимиён ● Муҳаммадбоқир Беҳбудӣ


ал-Кофӣ (арабӣ: الكافي) муҳимтарин ва муътабартарин китоби ҳадисии шиа ва аз китобҳои чаҳоргонаи аслии шиаёни имомия, навиштаи Муҳаммад ибни Яъқуби Кулайнӣ (ваф.329ҳ.қ.) аст. Уламои шиа пас аз Кулайнӣ, китоби ал-Кофиро ситуда ва онро беназир ё камназир тавсиф намуда ва дар иҷтиҳодоти худ аз ривоёти ин китоб истифода кардаанд. Ал-Кофӣ нақши фаровоне дар шаклдиҳӣ ба боварҳои шиаён дошта ва тавонистааст миёни гароиши ақлгаро ва суннатгаро навъе ҳамоҳангӣ эҷод кунад. Кулайнӣ ба далели муосири давраи ғайбати суғро будан ва иртибот бо асҳоби имомон (а) ва дастрасӣ ба усули арбаамиа, ривоёти ал-Кофиро бо камтарин восита аз маъсумон (а) нақл кардааст.

Гурӯҳе аз уламои шиа бо гароиши ахборӣ эътиқод доранд, ки ҳамаи ривоёти ин китоб аз чаҳордаҳ маъсум содир шудааст. Гурӯҳи дигар, ҳарчанд содури ҳадисҳои китоби Кофиро қатъӣ намедонанд, вале ба эътибори ҳамаи онҳо муътақиданд ва ҳатто гуфта шуда, ки номгузории ал-Кофӣ мансуб ба Имом Маҳдӣ (аҷ) аст, ки онро «Кофӣ барои шиаён» хондааст; агарчи бисёре аз уламои шиа бо ин даъво мухолифат кардаанд. Дар нуқтаи муқобил, теъдоди зиёде аз уламои шиа бо гароиши усулӣ вуҷуди ҳадисҳои заиф дар Кофиро мепазиранд ва фақат ба ҳадисҳое амал мекунанд, ки онҳоро эътиборсанҷӣ карда бошанд; ба ҳамин далел, бархе пажӯҳишгарон ва ҳадисшиносон ҳадисҳои саҳеҳи Кофиро аз ҳадисҳои заиф ҷудо кардаанд.

Кулайнӣ, ба гуфтаи худаш, бар он буда, ки ҳадисҳои ал-Кофиро бар асоси зиддият надоштан бо Қуръон ва мувофиқат бо иҷмоъ гирдоварӣ кунад. Ӯ аз овардани ривоёти мутаориз ва шубҳаовар худдорӣ карда, вале ривоёти мақбули шиаёнро ҳатто аз ровиёни ҷанҷолӣ нақл кардааст. Вай кӯшиш карда ҳамаи санадҳои ривоётро ба сурати комил нақл кунад ва гоҳ бо истифода аз таъбири иддатун мин асҳобино нишон додааст, ки як ҳадис беш аз як санад дорад. Ӯ бо ин ҳол, иборатҳои санадҳо ва низ номи ровиён ва имомонро яксонсозӣ кардааст.

Кофӣ манобеи мактуби худро зикр накардааст; аммо ба гуфтаи пажӯҳишгарон, бисёре аз ҳадисҳоро аз китобҳо ва аз 34 муҳаддис нақл карда, ки бештарини онҳоро низ аз машоихи мактаби ҳадисии Қум ва ба вижа аз тариқи Алӣ ибни Иброҳими Қумӣ ва Муҳаммад ибни Яҳёи Аттор гирифтааст.

Теъдоди ривоёти ал-Кофӣ, байни 15 ҳазор то 16 ҳазор дониста шуда, ки ҷомеътарин китоби ҳадисии шиаро шакл додааст. Ал-Кофӣ дар се бахши усул, фуруи Кофӣ ва равзаи Кофӣ таълиф шуда ва усули Кофӣ машҳуртарин бахши ал-Кофӣ маҳсуб мешавад, ки бо таваҷҷуҳ ба ҷойгоҳи ақл дар тафаккури шиа ва низ ихтилофоти мазҳабӣ дар даврони тадвини китоб, бо ривоёти марбут ба ақл оғоз шудааст. Фуруи Кофӣ ривоёти фиқҳиро дар 26 бахш дар худ ҷой дода ва бахши равзаи Кофӣ фаслбандӣ надорад ва бидуни тартиби хоссе, ривоёте бо мавзуъҳои гуногун монанди ахлоқ, таърих, ҷаҳоншиносӣ ва мавъизаро дар худ ҷой додааст.

Нусхаҳои хаттии ал-Кофиро пуршумор ва то 1200 нусха тавсиф кардаанд, ки қадимтарин нусхаи ёфтшуда марбут ба соли 652ҳ.қ. аст. Кофӣ борҳо ба сурати сангӣ ва ҳуруфӣ ва ба таври комил ё ҳар кадом аз усул, фуруъ ва равза, ба сурати ҷудогона, нашр шудааст. Ин китоб ба забонҳои форсӣ, урду ва англисӣ тарҷума шуда ва уламои бисёре бар он шарҳ ва ҳошия навиштаанд. Алломa Маҷлисӣ, Муллосадро ва Мулло Солеҳи Мозандаронӣ аз шинохташавинтарин шореҳони Кофӣ будаанд.

Ҷойгоҳи ал-Кофӣ дар фарҳанги шиа

Китоби ал-Кофӣ аз ҷавомеъи ҳадисии дараҷаи яки шиа,[1] ва нахустин ҷомеъи ривоӣ пас аз поёни давраи ҳузури имомони маъсум ба шумор меравад.[2] Кофӣ яке аз чаҳор китоби асосии имомия аст, ки аз назари замонӣ пеш аз се китоби дигар нигошта шудааст.[3] Гуфта шуда китоби Кофӣ нақши муҳимме дар ҳалли ихтилофоти дарунмазҳабӣ ва сомондиҳии андешаи эътиқодии шиа ифо кардааст.[4] Азизуллоҳи Уторидӣ, китобшиноси шиа, бар он аст, ки фақиҳони шиа дар тули қарнҳо, ҳамеша ба ал-Кофӣ муроҷиа мекардаанд[5] ва онро бар дигар китобҳои ҳадисӣ тарҷеҳ медодаанд[6] ва ҳадисҳои онро мавриди эътимод талаққӣ мекардаанд.[7]

Ал-Кофӣ аз сӯи бузургтарин донишмандони шиа мавриди тамҷид қарор гирифтааст;[8] Шайхи Муфид ин китобро аз бартарин осори ҳадисии шиа дониста,[9] Шаҳиди Аввал[10] ва Муҳаққиқи Каракӣ[11] онро китобе беназир дар миёни осори имомия хондаанд. Шаҳиди Сонӣ ал-Кофиро аз ҳайси гирдоварии ҳадисҳо ва хушсалиқагӣ дар чиниши бобҳо, асаре беназир дар ҷаҳон тавсиф кардааст.[12] Ҳамчунин Маҷлисии Аввал ин китобро дар муқоиса бо дигар кутуби усули ҳадисӣ, ҷомеътар дониста ва онро беҳтарин ва бузургтарин таълифи фирқаи ноҷия (яъне имомия) дар қарнҳои аввалия муаррифӣ кардааст.[13]

Муҳаммадаминии Астарободӣ (ваф.1036ҳ.қ.), бунёнгузори гароиши ахборигарӣ, аз қавли донишмандон ва устодони худаш нақл мекунад, ки китобе ҳамсанг ё наздик ба ал-Кофӣ дар Ислом таълиф нашудааст.[14] Оқобузурги Теҳронӣ, китобшиноси номдори шиа, бар ин бовар аст, ки дар нақли ҳадис аз Аҳли Байт (а), китобе ҳамонанди Кофӣ навишта нашудааст.[15] Абулҳасани Шаъронӣ (ваф.1352ҳ.ш.) низ ал-Кофиро ҷомеътарин, муназзамтарин, мутқантарин ва пурфоидатарин китоби ҳадисии гирдоваришуда медонад, ки пас аз Қуръони карим қарор дорад.[16]

Ал-Кофӣ ва шаклдиҳӣ ба эътиқодоти шиаён

Ба гуфтаи Сайид Муҳаммадалии Аёзӣ, қуръонпажӯҳ ва фақиҳи шиа, аз он ҷо ки Кулайнӣ дар рӯзгоре зиндагӣ мекард, ки мабоҳиси ақлӣ ва фалсафаи Юнон дар миёни мусулмонон равон шуда буд, китоби худро бо ривоёти марбут ба ақл оғоз кардааст.[17] Ба гуфтаи Алӣ Маъмурӣ, пажӯҳишгар, оғози китоби ал-Кофӣ бо ҳадисҳои ақлу ҷаҳл ва таъкид бар дифоъ аз машруияти ақл, чеҳрае комилан ақлонӣ ба мазҳаби шиа бахшида, ки барои мутакаллимон дилнишин будааст.[18]

Ривоёти каломии Кофӣ наздик ба чоряки ҳаҷми он буда[19] ва гуфта шуда, ки нақши муассире дар шаклдиҳӣ ба мактаби каломии шиа доштааст.[20] Кулайнӣ дар чиниши ривоёти каломии ал-Кофӣ, аз як сӯ нозир ба масоили меҳварии он давра дар мунозеоти фуруъ ва мазоҳиб амал карда, ва аз сӯи дигар, кӯшидааст бо тартибе мутаносиб, бештари мабоҳиси каломиро дар китоби худ пӯшиш диҳад.[21]

Ба гуфтаи Алӣ Маъмурӣ, вижагии муҳимми бахши ривоёти каломии ал-Кофӣ, кӯшиши Кулайнӣ барои поён бахшидан ба муҷодалоти каломӣ дар даруни мазҳаби шиаён аст; кӯшише, ки бо гирдоварии дидгоҳҳои гуногун дар бораи мавориди ихтилофӣ, сурат гирифтааст.[22] Гуфта шуда аҳаммияти ин рӯйкард замоне равшантар мешавад, ки бидонем вай дар даврае ба номи ҳайрат зиндагӣ мекард; даврае, ки Имоми Дувоздаҳум дар ғайбат ба сар мебурд ва фирқаҳои гуногуне дар миёни шиаён падид омада буданд.[23]

Муҳимтарин китобҳои ҳадисӣ
Шиа

ал-Кофӣ • Ман ло яҳзаруҳу-л-фақиҳ • Таҳзиб-ул-аҳком • ал-Истибсору фи мо ихталафа мин-ал-ахбор

Аҳли суннат

Саҳеҳи Бухорӣ • Саҳеҳи Муслим • Сунани Абидовуд • Сунани Ибни Моҷа • Сунани Тирмизӣ • Сунани Нисоӣ

Нависанда

Мақолаи асосӣ: Муҳаммад ибни Яъқуби Кулайнӣ

Муҳаммад ибни Яъқуб ибни Исҳоқи Кулайнии Розӣ, машҳур ба Сиқатулислом ва Шайхулмашоих, олими барҷастаи шиа дар даврони ғайбати суғро аст. Ӯ дар замони худ аз бузургтарин ҳадисшиносони шиа ба шумор мерафт.[24] Кулайнӣ барои нигориш ва тадвини китоби Кофӣ бист сол вақт сарф карда[25] ва чунон ки дар муқаддимаи ал-Кофӣ овардааст, китобро дар посух ба дархости «як бародари динӣ» тадвин кардааст; зеро фаровонии ихтилофот дар ривоёти мавҷуд боиси сардаргумӣ мешуд ва бар ҳамин асос Кулайнӣ тасмим гирифт китобе бинависад, ки ба таъбири худаш ҳамаи фунуни илми дин дар он ҷамъ бошад.[26] Бархе пажӯҳишгарон далели номида шудани ин китоб ба ал-Кофиро ҳамин ҷумлаи Кулайнӣ донистаанд, ки китобашро барои ҳамаи фунуни илми дин кофӣ донистааст.[27]

Теъдоди ривоёти Кофӣ

Теъдоди ривоёти китоби Кофӣ бо рақамҳои мухталиф зикр шудааст.[28] Юсуфи Баҳронӣ дар китоби Луълуат-ул-баҳрайн 16.199, доктор Ҳусайн Алӣ Маҳфуз дар муқаддимаи Кофӣ 15.176, Алломa Маҷлисӣ 16.121 ва бархе дигар 15.503 ҳадис шумор кардаанд.[29] Ин ихтилофи рақамҳо ношӣ аз меъёри хоссе надоштан барои ваҳдат ва тааддуди ривоёт дониста шудааст;[30] ба ин маънӣ, ки бархе ривоятеро, ки бо ду санад зикр шуда, ду ривоят, ва баъзе онро як ривоят ба ҳисоб овардаанд. Гурӯҳе ривоёти мурсаларо низ як ҳадис шумурда ва бархе онро дар шумор ба ҳисоб наовардаанд. Дар мавориде низ иллати ихтилоф, набудани бархе ривоёт дар бархе нусхаҳо дониста шудааст.[31]

Даъвои таъйиди китоб тавассути Имом Замон (аҷ)

Ҷойгоҳи мумтози Кофӣ дар байни шиаён боиси он шуд, ки касоне даъво кунанд, ки ин китоб бар Имом Маҳдӣ (аҷ) арза шуда ва эшон фармудааст: Ал-Кофӣ кофин ли шиатино; яъне китоби Кофӣ барои шиаёни мо бас аст.[32] Бар ҳамин асос бархе гуфтаанд, ки номи китоби Ал-Кофӣ аз ҳамин ҷумлаи мансуб ба Имом Маҳдӣ (аҷ) гирифта шудааст.[33] Аммо бисёре аз уламои шиа ҳамчунон ки Алломa Маҷлисӣ[34] ва Мирзо Ҳусайни Нурӣ, ин моҷароро беасос медонанд.[35]

Сохтори китоб

Китоби ал-Кофӣ ба сабки ҷомеънависӣ тадвин шуда[36] ва дорои се қисмати усул, фуруъ ва равза аст: бахши усул ба ривоёти эътиқодӣ, бахши фуруъ ба ахбори фиқҳӣ ва дар равзаи Кофӣ ба ҳадисҳои мутафарриқа мепардозад.[37] Ал-Кофӣ аз мабоҳиси муқаддимотӣ дар ҳавзаи ақл ва ҷаҳл ва фазли илм шуруъ шуда, сипас ба мабоҳиси эътиқодӣ мерасад[38] ва баъд аз он ба мабоҳиси ахлоқӣ ва одоби ибодӣ, он гоҳ ба аҳкоми фуруъ ва фиқҳӣ ворид мешавад.[39]

Дар сохтори куллии ал-Кофӣ, табақабандӣ бар асоси асл ва фаръ сурат гирифта ва ҳадисҳо дар чанд китоби аслӣ ва маворифи мутааддиди фаръӣ сомондиҳӣ шудаанд.[40] Бар ин асос китоби ал-Кофӣ густурдатарин китоби ҳадисии шиа дар осори куҳани донишмандони имомӣ аст, ки ривоёти каломӣ, ахлоқӣ, иҷтимоӣ, таърихӣ ва монанди он дар чинише комилан ибтикорӣ[41] канори ҳадисҳои фиқҳӣ ҷамъ карда ва монанди дигар китобҳои чаҳоргона, маҳдуд ба ҳадисҳои фиқҳӣ нест.[42]

Усули Кофӣ

Мақолаи асосӣ: Усули Кофӣ

Усули Кофӣ шомили ҳадисҳои эътиқодӣ ва дарбаргирандаи 8 бахш бо унвони «Китоб» аст.[43] Кулайнӣ дар китоби ал-Ҳуҷҷа қабл аз нақли ривоёти марбут ба таваллуди ҳар имом муқаддимае дар бораи зиндагии он имом овардааст.[44]

  • Китоб-ул-ақл ва-л-ҷаҳл
  • Китобу фазл-ил-илм
  • Китоб-ут-тавҳид
  • Китоб-ул-ҳуҷҷа
  • Китоб-ул-имон ва-л-куфр
  • Китоб-уд-дуо
  • Китобу фазл-ил-Қуръон
  • Китоб-ул-ишра.

Фуруи Кофӣ

Фуруи Кофӣ ривоёти фиқҳиро дар бар мегирад ва шомили 26 бахш (Китоб) аст.[45] Бо ин ҳол фуруи Кофӣ фасле махсус барои ҳадисҳои боби хумс, ваколат, сабқу римоя ва шуфъа надорад.[46]

  • Китоб-ут-таҳорат
  • Китоб-ул-ҳайз
  • Китоб-ул-ҷаноиз
  • Китоб-ус-салот
  • Китоб-уз-закот ва-с-садақа
  • Китоб-ус-сиём
  • Китоб-ул-ҳаҷ
  • Китоб-ул-ҷиҳод
  • Китоб-ул-маиша
  • Китоб-ун-никоҳ
  • Китоб-ул-ақиқа
  • Китоб-ут-талоқ
  • Китоб-ул-итқ ва-т-тадбир ва-л-мукокатаба
  • Китоб-ус-сайд
  • Китоб-уз-забоиҳ
  • Китоб-ул-атъима
  • Китоб-ул-ашриба
  • Китоб-уз-зий ва-т-таҷаммул ва-л-мурувва
  • Китоб-уд-давоҷин
  • Китоб-ул-васоё
  • Китоб-ул-маворис
  • Китоб-ул-ҳудуд
  • Китоб-уд-диёт
  • Китоб-уш-шаҳодот
  • Китоб-ул-қазо ва-л-аҳком
  • Китоб-ул-имон ва-н-нузур ва-л-каффорот.

Равзаи Кофӣ

Равзаи Кофӣ ҳадисҳои мутафарриқаро дар бар мегирад ва дар зикри ҳадисҳо, тартибе надорад.[47] Асноди ин бахш аз Кофӣ ба даққати бахшҳои дигар нест;[48] ба ҳамин ҷиҳат бархе Равзаро ҷузви китоби Кофӣ намедонанд;[49] аммо Наҷошӣ ва Тӯсӣ тасреҳ кардаанд, ки Равза охирин бахши китоби Кофӣ аст.[50] Мавзуъҳои ин китоб иборатанд аз:

Равиши Кулайнӣ дар ал-Кофӣ

Китоби ал-Кофӣ, аз назари назм ва тартиб дар дастабандӣ ба ривоёт, теъдоди ривоёт ва комил будани силсилаи санади ҳадисҳо ва низ аз ҳайси густардагии мавзуоти мухталифи эътиқодӣ, фиқҳӣ, ахлоқӣ, иҷтимоӣ ва ғайра беназир дониста шудааст.[51]

Равиши матнӣ

Бар асоси муқаддимаи Кулайнӣ бар китобаш, гуфта шуда Кулайнӣ ҳадисҳоро бар асоси меъёри зиддият надоштан бо Қуръон ва мувофиқат бо иҷмоъ ҷамъоварӣ кардааст ва дар он ҷо ки ваҷҳе барои тарҷеҳ намедида, яке аз ду ривояти мутаоризро, ки дар назараш ба сиҳҳат наздиктар буда, баргузидааст.[52] Кулайнӣ кӯшидааст ҳадисҳои муфассалтар, саҳеҳтар ва равшантарро дар ибтидои боб биёрад ва сипас ҳадисҳои мубҳамро зикр кунад.[53] Кулайнӣ ривоёти мутаоризро нақл накарда ва танҳо ривоётеро гирдоварӣ карда, ки онҳоро қабул дошта ва бар дигар ривоёт тарҷеҳ доштааст.[54]

Яке аз вижагиҳои Кофӣ, фаровонии ривоётест, ки дар онҳо оёти Қуръон ва ба вижа оёт-ул-аҳком ба кор рафтааст.[55] Кулайнӣ ривоёти зиёдеро, ки дар маҷомеъи ҳадисии пеш аз худаш буда, нақл накардааст; зеро он ривоёт ё заиф будаанд, ё қаринаи муътабаре барои таъйидашон набуда ва висоқати ровиёнашон барои Кулайнӣ собит нашуда, ё ин ки Кулайнӣ он ҳадисҳоро ҷузви сохтаҳои ғулот медонистааст.[56] Кулайнӣ аз нақли ҳадисҳои шубҳаовар парҳез карда, вале ривоёти мақбули назди шиаёнро ҳатто аз шахсиятҳои ҷанҷолӣ мисли Ибни Абияъфур ва Фазл ибни Шозони Нишобурӣ нақл кардааст.[57] Ба ҳамин далел, ал-Кофиро нуқтаи миёнаи ду ҷараёни ақлгарои каломӣ ва суннатгарои ҳадисии шиа арзёбӣ кардаанд.[58]

Кулайнӣ аз нақл ба маъно парҳез карда ва кӯшидааст то ҳадди имкон, матни ҳадисҳоро мутобиқи китобҳои пешин нақл кунад;[59] албатта гоҳ як ҳадисро тақтеъ карда ва қисмате аз онро дар як боб ва қисмати дигарро дар боби дигар овардааст.[60] Кулайнӣ гоҳ ихтилофи нақлҳои ҳадисҳоро низ бо зикри санад ё бе зикри санад таъйин кардааст.[61]

Суханони ғайриҳадисӣ дар ал-Кофӣ

Бо он ки Кулайнӣ бино дошта фақат ҳадисҳои маъсумон (а)-ро гирд оварад, бо ин ҳол дар мавориде силсилаи санади ҳадис ба маъсумон (а) намерасад.[62] Сайид Абулқосим Хӯӣ дар муқаддимаи китоби Муъҷами риҷол-ил-ҳадис 12 намуна аз ин маворидро феҳрист кардааст.[63] Кулайнӣ гоҳе низ назароти фиқҳии худро дар фасле мустақил (боб) баён кардааст;[64] чунонки дар бахши усули Кофӣ гоҳ назарияҳои каломӣ ва фалсафии худро изҳор кардааст.[65]

Равиши санадии Кулайнӣ дар ал-Кофӣ

Кулайнӣ ба ҷуз мавориде хеле маҳдуд, санади ҳадисҳоро бо ҳамаи вижагиҳои онҳо зикр кардааст,[66] ва агар ҳадисе чанд тариқ дошта, ҳамаи силсиласанадҳои марбут ба он ҳадисро овардааст[67] ва ҳамин кори ӯ боиси он шуда, ки ҳадисҳои машҳур ва мустафиз қобили шиносоӣ бошанд.[68] Дар мавориди зиёде низ Кулайнӣ барои нишон додани тааддуди ровиёни як ҳадис аз иборати иддатун мин асҳобино истифода кардааст.[69] Мақолаҳо ва рисолаҳои мутааддиде барои равшан кардани манзури Кулайнӣ аз иборати «иддатун мин асҳобино» нигошта шуда, ки бархе аз онҳо дар Маҷмуаи китоби «Шинохтномаи Кулайнӣ ва ал-Кофӣ» гирдоварӣ шудааст.[70]

Кулайнӣ дар замони таълифи Кофӣ бо истифода аз усули арбаамиа, ки тавассути асҳоби имомон (а) навишта шуда буданд ва дидори ҳузурӣ бо асҳоби имомони шиа ё касоне, ки асҳобро дида буданд, ҳадисҳоро бо камтарин восита ба даст овардааст.[71] Ба ҳамин ҷиҳат дар Кофӣ, ҳадисҳое ҳаст, ки фақат бо се восита ба имомони маъсум (а) муттасил мешавад[72] ва аз ин назар беназир аст.[73] Бархе теъдоди ин гуна ҳадисҳоро 135 маврид гузориш кардаанд.[74]

Бино ба таҳқиқи Сайид Муҳаммадҷавод Шубайрии Занҷонӣ, Кулайнӣ ҳангоми тадвини китоби ал-Кофӣ дар ростои яксонсозӣ ва инсиҷоми китоб, тағйироте дар матни асноди ҳадис эҷод кардааст; ба ҷойи иборатҳои ривоятӣ ва хабарӣ аз вожгони ан анҳу (عنعنه) истифода карда,[75] номи ровиёнро якшакл ва мухтасар карда,[76] ва унвони маъсумон (а)-ро ҳамоҳанг кардааст; масалан барои Имом Содиқ (а), ба ҷойи Ҷаъфар ибни Муҳаммад, кунияи Абуабдуллоҳро ҷойгузин кардааст.[77]

Манобеи Кофӣ

Кулайнӣ, номи манобеи китобашро зикр накардааст[78] ва танҳо ишороте ба се китоб дар матни Кофӣ ёфт мешавад.[79] Ба гуфтаи пажӯҳишгарон, нахустин усули ҳадисии шиаён ки ба чаҳорсад усул шуҳрат ёфта,[80] ё бахши зиёде аз ин усул[81] дар ихтиёри Кулайнӣ буда, ва ӯ аз онҳо дар таълифи ал-Кофӣ баҳра бурдааст.

Бар асоси пажӯҳиши Сайид Муҳаммадҷавод Шубайрии Занҷонӣ, ҳадиспажӯҳи шиа, метавон китобҳои Басоиру-д-дараҷот, Маҳосин, китоби Ҳусайн ибни Саид ё Наводири Аҳмад ибни Муҳаммад ибни Исо, китоби Абусаиди Усфурӣ, ва китоби Сулайм ибни Қайсро аз ҷумлаи манобее донист, ки Кулайнӣ аз онҳо истифода карда ва имрӯз дар дастрас ҳастанд.[82] Ӯ ҳамчунин ба китобҳои мутааддиде аз устодонаш ва низ ғайр аз устодонаш ба унвони манобеи Кофӣ ишора мекунад, ки имрӯз дар шумори манобееянд, ки вуҷуд надоранд.[83]

Ба гуфтаи Сайид Муҳаммадалии Аёзӣ, рӯҳонии пажӯҳишгари шиа, Кулайнӣ ривоёти Кофиро аз 34 нафар аз устодони худаш нақл кардааст.[84] Бо ин ҳол гузориш шуда, ки 99 дарсади ин ҳадисҳо аз тариқи ҳашт ровӣ нақл шудаанд[85] ва танҳо 55 ривоят аз тариқи 26 ровии дигар аст.[86] Аз ин миён, панҷ нафар аз машоихи аслии Кофӣ ба мактаби ҳадисии Қум тааллуқ доранд;[87] чунонки Кулайнӣ беш аз ҳафт ҳазор ривоят аз Алӣ ибни Иброҳими Қумӣ ва беш аз панҷ ҳазор ривоятро аз Муҳаммад ибни Яҳёи Аттор нақл кардааст.[88] Ҳамчунин гуфта шуда ҳарчанд Кулайнӣ бо ноибони чаҳоргонаи Имом Маҳдӣ (аҷ) ҳамдавра буда, вале иртиботи вижае бо онон надоштааст.[89] Кулайнӣ ҳамчунин аз 20 ровии зан низ ривоят нақл кардааст.[90]

Эътибори ал-Кофӣ

Дар бораи эътибори ривоёти Кофӣ дидгоҳҳои гуногуне баён шудааст.[91]

Уламои ахборӣ ва эътибори Кофӣ

Бархе аз уламои пайрави маслаки ахборӣ мисли Мулло Амини Астарободӣ ва Мулло Халили Қазвинӣ ки онҳоро ахбориёни ифротӣ тавсиф кардаанд, ҳамаи ҳадисҳои Кофиро қатъиюссудур медонанд.[92] Бо ин ҳол, ахбориёни дигаре, бо он ки содури ҳамаи ривоёти Кофиро қатъӣ намедонанд, вале онро муътабар арзёбӣ мекунанд;[93] чунонки Муҳаддиси Нурӣ ривоёти Кофиро муътабар ва бениёз аз баррасии риҷолӣ дониста ва барои ин дидгоҳ, далоиле зикр кардааст: аз ҷумла ҷойгоҳи мумтози китоби Кофӣ ва муаллифи он назди уламо ва низ ҳузури Кулайнӣ дар давраи ғайбати суғро ва имкони баррасии ривоёти ӯ аз сӯи ноибони Имом Замон (аҷ).[94] Дар ниҳоят, Алломa Маҷлисӣ дар муқаддимаи китоби Миръот-ул-уқул муътақид аст, ки ривоёти китоби Кофӣ то вақте гирифтори таорузи ҳадисҳо нашаванд муътабар ва ҳуҷҷат ҳастанд.[95]

Дар нақди ин гароиш, гуфта шуда миёни Кулайнӣ ва ноибони Имом (аҷ), рафтуомаде вуҷуд надошта ва аз ҳамин рӯ ривояте аз онон нақл накардааст.[96] Ҳамчунин агар китоби Кофӣ бар ноибон арза шуда буд ба эҳтимоли қавӣ ба ин амр дар муқаддимаи китоб, ки пас аз таълифи асли китоб нигошта шуда, ишора мешуд.[97] Афзун бар ин, Кулайнӣ сокини шаҳри Рай буда, дар ҳоле ки ноибон дар шаҳри Бағдод ва таҳти шароити сахти тақия зиндагӣ мекардаанд.[98]

Уламои усулӣ ва эътибори Кофӣ

Уламои пайрави маслаки усулӣ, ҳарчанд китоби Кофиро аз кутуби марҷаъ ва қобили эътимод медонанд, вале ҳадисҳои онро бе арзёбии санадӣ намепазиранд;[99] чунонки ба гуфтаи Сайид Муҳаммадҷавод Шубайрии Занҷонӣ, ҳадиспажӯҳи шиа, Шайхи Муфид ва Сайид Муртазо бархе аз ҳадисҳои Кофиро нодуруст донистаанд ва низ Шайхи Тӯсӣ дар мавориде ба заъфи бархе ривоёти Кофӣ тасреҳ кардааст.[100] Шубайрии Занҷонӣ ҳамчунин мавориде аз ишколоти Шайхи Садуқ ба ҳадисҳои Кулайниро гирдоварӣ кардааст, ки нишон медиҳад Садуқ низ ҳадисҳои Кулайниро танҳо пас аз эътиборсанҷӣ мепазируфтааст.[101]

Уламои мутааххири шиа ривоёти ал-Кофиро бо таваҷҷуҳ ба мабонии мухталифи худ санҷида ва кӯшидаанд ривоёти саҳеҳро аз ғайрисаҳеҳ ҷудо кунанд; бар ҳамин асос гузориш шуда, ки бархе 5072 ҳадис, бархе 4428 ҳадис ва бархе дигар 9488 ҳадисро саҳеҳ хондаанд.[102] Аз сӯи дигар, Ҳошим Маъруф ал-Ҳасанӣ, рӯҳонии шиа, дар китоби «Диросот фи-л-ҳадис ва-л-муҳаддисин» номи 41 нафар аз ровиёни ҳадисҳои Кофиро феҳрист кардааст, ки муттаҳам ба заъф, ғулув ва фасоди ақида ҳастанд;[103] бо ин ҳол ӯ муътақид аст, ки Кулайнӣ ба далели қароине, ки дар ихтиёр дошта, ин ҳадисҳоро саҳеҳ медонистааст.[104]

Муҳаммадбоқир Беҳбудӣ, пажӯҳишгари ҳадис ва риҷол, низ дар поёни қарни 14 ҳиҷрии қамарӣ китобе бо номи Саҳеҳ-ул-Кофӣ мунташир кард[105] ва бо ҳазфи бисёре аз ҳадисҳои Кофӣ, танҳо 4428 ҳадисро[106] аз назари санад ва матн саҳеҳ донист.[107] Беҳбудӣ бар он аст, ки гарчи 6636 ҳадиси Кофӣ аз назари санадӣ саҳеҳанд, вале аз ҳамон миқдор низ 2208 ҳадисро ба далели ишколи муҳтавоӣ ғайриқобили дифоъ дониста ва ҳазф кардааст.[108]

Ҷаъфари Субҳонӣ, фақиҳи шиа, равиши Беҳбудиро хилофи равиши уламои пешини шиа дониста[109] ва тасреҳ карда, ки Беҳбудӣ гумон карда ҳадисҳои мувассақ ва ҳасан ва заифро бояд канор гузошт, дар ҳоле ки бисёре аз ин ҳадисҳо низ муътабар буда ва уламои шиа онҳоро пазируфтаанд.[110] Сайид Муҳаммадҷавод Шубайрии Занҷонӣ[111] ва дигарон[112] низ нақдҳое бар гуфтаҳои Беҳбудӣ ва китоби ӯ навиштаанд.

Масъалаи ривоёти таҳрифи Қуръон дар Кофӣ

Дар бахшҳои мухталифи ал-Кофӣ ривоёте нақл шудааст, ки аз онҳо бардошти таҳрифи Қуръон мешавад.[113] Аз ин рӯ, Файзи Кошонӣ, олим ва муҳаддиси шиа, Кулайниро муътақид ба таҳрифи Қуръон муаррифӣ карда;[114] чунонки Муҳаддиси Нурӣ низ дар китоби Фасл-ул-хитоб, китоби ал-Кофиро яке аз манобеи худ муаррифӣ кардааст.[115]

Сайид Муҳаммадҷавод Шубайрии Занҷонӣ муътақид аст, ки ин ривоётро Кулайнӣ аз китобҳое бардошта карда, ки нависанда ё ровии онҳо дар китобҳои риҷолӣ тазъиф шудаанд ва аз ин рӯ, наметавон даъвои таҳрифи Қуръонро ба уламои шиа нисбат дод.[116] Дар китоби «Дифоъан ан-ил-Кофӣ» навиштаи Сомир Ҳошими Амидӣ низ кӯшиш шуда як-як ривоёти таҳрифномои Кофӣ мавриди баррасии санадӣ ва матнӣ қарор гирад.[117] Афзун бар ин пажӯҳишгарони дигаре низ Кулайниро ҷузви муътақидон ба саломати Қуръон аз таҳриф донистаанд.[118]

Пажӯҳиш ва нигориш дар бораи ал-Кофӣ

Нусхаҳои хаттӣ

Нусхаҳои хаттии ал-Кофӣ пуршумор тавсиф шуда[119] ва гузориш шуда, ки то 1200 нусхаи Кофӣ[120] дар китобхонаҳои ҷаҳон аз ҷумла дар Ҳинд, Британия, Олмон, Фаронса ва чандин кишвари дигар сабт шудааст.[121] Бино ба як гузориш, қадимтарин нусхаи ёфтшудаи ал-Кофӣ нусхаест марбут ба Яҳё ибни Саиди Ҳиллӣ, фақиҳи шиа дар қарни ҳафтуми ҳиҷрии қамарӣ, ки дар соли 652ҳ.қ. китобат шудааст.[122]

Бар асоси гузорише, ки дар китоби Ал-Кулайнӣ ва-л-Кофӣ омада, қадимтарин нусхаи хаттии Кофӣ аз байни 150 нусхаи мавҷуд дар Китобхонаи Остони Қудси Разавӣ,[123] нусхаест марбут ба соли 675 ҳиҷрии қамарӣ[124] ки танҳо қисмате аз Кофиро дар бар дорад.[125] Ҳамчунин аз нусхае дар Китобхонаи Маръашӣ Наҷафӣ дар Қум ёд шудааст, ки дар соли 953ҳ.қ. нигошта шуда ва Шаҳиди Сонӣ, фақиҳи шиа, онро муқобила кардааст.[126]

Чопҳо

Китоби Кофӣ нахустин бор дар Шероз ва сипас дар Табрез дар солҳои 1278 ва 1281 ҳиҷрии қамарӣ бо чопи сангӣ нашр шуд.[127] Пас аз он дар Теҳрон ва Лакҳнав ба ҳамон равиши чопи сангӣ ба чоп расид.[128] Яке аз чопҳои Ҳиндро ба соли 1302ҳ.қ. гузориш кардаанд.[129] Чопи Дор-ул-кутуб-ил-исломия, ки бо тасҳеҳи Алиакбари Ғаффорӣ (ваф.1383ҳ.ш.), ҳадисшиноси шиа, нашр шуда, аз беҳтарин тасҳеҳҳои ал-Кофӣ арзёбӣ кардаанд.[130]

Абдуррасули Ғаффор дар китоби Ал-Кулайнӣ ва-л-Кофӣ, феҳристе аз чопҳои гуногуни ал-Кофиро гирдоварӣ кардааст.[131] Муфассалтарин чопи Кофӣ чопи Муассисаи Дор-ул-ҳадис аст, ки дар пайи Конгресси бузургдошти Кулайнӣ дар соли 1387ҳ.ш. ва сипас дар соли 1397ҳ.ш., дар 15 ҷилд нашр шудааст.[132] Шумори чопҳо ва нусхаҳои чопнашудаи Кофӣ чи ба сурати мустақил, ё гузида ё дар ҳошияи тарҷума ва шарҳи ҳадисҳо ба 260 маврид мерасад[133] ки 25 мавриди он ба чопи матни ҳадисҳои Кофӣ ихтисос дорад.[134]

Тарҷумаҳо

Ал-Кофӣ ба сурати комил ё ба сурати гузида ба забонҳои мухталиф тарҷума шудааст.[135] Дар китоби «Китобшиносии Кулайнӣ ва китоби ал-Кофӣ» теъдоди 16 тарҷума ба форсӣ, урду ва англисӣ феҳрист шудааст.[136] Бо ин ҳол тарҷумаҳое низ вуҷуд дорад, ки нашр нашуда ва ба сурати хаттӣ мондаанд.[137] Тарҷумаи Мулло Халили Қазвинӣ (ваф.1089ҳ.қ.) бо номи Софӣ дар шарҳи Кофӣ муҳимтарин тарҷумаи ал-Кофӣ дониста шуда ва тарҷумаи Муҳаммадбоқир Камараӣ (ваф.1374ҳ.ш.), муҳимтарин тарҷумаи мутааххир аз Кофӣ муаррифӣ шудааст.[138]

Тарҷумаи машҳури дигар ба форсӣ тарҷумаест, ки қисмате аз онро Сайид Ҷаводи Мустафавӣ ва қисмати дигарро Сайид Ҳошим Расулии Маҳаллотӣ анҷом додаанд ва ин тарҷума гоҳ ба исми Мустафавӣ ва гоҳ ба исми Расулии Маҳаллотӣ нашр мешавад.[139] Тарҷумаи гузидаи Кофӣ, асари Муҳаммадбоқир Беҳбудӣ,[140] матн ва тарҷумаи китоби нафиси Фуруи Кофӣ, ба қалами Муҳаммадҳусайн Раҳимиён,[141] ва Биҳишти Кофӣ (тарҷумаи равзаи Кофӣ) асари Ҳамидризо Ожир[142] аз дигар тарҷумаҳои Кофӣ аст.

Шарҳҳои Кофӣ

Китоби Кофӣ аз давраҳои нахустин, мавриди таваҷҷуҳи уламо ва ҳадиспажӯҳон буда ва аз ин рӯ, осори мутааддиде дар бораи он падид омадааст; Оқобузурги Теҳронӣ дар китоби аз-Зариа 27 шарҳи навишташуда бар бахши усули Кофӣ ё тамомии китоб ва 10 ҳошия бар онро муаррифӣ кардааст.[143] Аз ҷумлаи муҳимтарин шуруҳи Кофӣ метавон ба ин осор ишора кард:

Кофипажӯҳӣ

Пажӯҳиш дар бораи ал-Кофӣ ва нависандаи он, Муҳаммад ибни Яъқуби Кулайнӣ, бахши муҳимме аз мутолиоти ҳадиспажӯҳиро шакл додааст.[145] Китоби Кулайнинома асари Сайид Маҳмуд Маръашии Наҷафӣ ва Ҳусайни Муттақӣ,[146] ва «Китобшиносии Кулайнӣ ва китоби ал-Кофӣ» намунае аз ин осор аст.[147] Маҷмуаи чаҳорҷилдаи Шинохтномаи Кулайнӣ ва ал-Кофӣ низ ки аз сӯи Муассисаи Дор-ул-ҳадис нашр шуда, маҷмуае аз мақолот ва нигоштаҳо перомуни Кофӣ ва Кулайниро гирд овардааст.[148] Дар китобшиносии Кулайнӣ ва китоби ал-Кофӣ, беш аз 55 мақола, 12 рисола[149] ва 22 асари феҳристнигорона дар бораи Кофӣ гузориш шудааст.[150] Ҳамчунин теъдоди 66 мақолаи форсӣ дар панҷ ҷилд[151] ва 22 мақолаи арабӣ аз мақолоти Конгресси бузургдошти сиқатулислом Кулайнӣ дар ду ҷилд нашр шудааст.[152]

Сайид Ҳусайни Буруҷердӣ, марҷаъи тақлиди қарни чаҳордаҳи ҳиҷрӣ, маҷмуаи санадҳои Кофиро танзим ва муртаб кардааст, ки аз сӯи шогирдони ӯ бо ду унвони Тартиби асонид-ил-Кофӣ[153] ва Таҷриди асонид-ил-Кофӣ[154] нашр шудааст. Сомир Ҳошими Амидӣ дастикам се ҷилд китоб дар бораи Кулайнӣ ва ал-Кофӣ мунташир кардааст.[155]

Нависандаи дигаре ба номи Абдуррасули Ғаффор ду китоб бо номҳои «Ал-Кулайнӣ ва-л-Кофӣ» ва «Ал-Кулайнӣ ва хусумату Абизаҳра» ба нигориш даровардааст.[156] Китоби Гуфтугӯҳо ва гуфторҳо дар бораи Кулайнӣ ва ал-Кофӣ, низ намунаи дигаре дар ҳавзаи Кофипажӯҳӣ ба шумор меравад, ки дарбаргирандаи чаҳор суханронӣ, панҷ мақола, ҳашт мусоҳиба ва гузориши як нишаст дар бораи тарҷумаҳои ал-Кофӣ аст.[157]

Муқоисаи ал-Кофӣ бо дигар ҷавомеъи ҳадисӣ

Ҷавомеи муҳимми ҳадисии шиа Муаллиф Вафот Теъдоди ҳадис Эзоҳ
ал-Маҳосин Аҳмад ибни Муҳаммади Барқӣ 274ҳ.қ. Ҳудуди 2604 Маҷмуаи ривоёте бо мавзуоти мухталиф монанди фиқҳ ва ахлоқ
Кофӣ Муҳаммад ибни Яъқуби Кулайнӣ 329ҳ.қ. Ҳудуди 16000 Ақсоми ҳадисҳои эътиқодӣ, ахлоқӣ, фиқҳӣ ва одоб
Китоб ман ло яҳзаруҳу-л-фақиҳ Шайхи Садуқ 381ҳ.қ. Ҳудуди 6000 Ҳадисҳои фиқҳӣ
Таҳзиб-ул-аҳком Шайхи Тӯсӣ 460ҳ.қ. Ҳудуди 13600 Ҳадисҳои фиқҳӣ
ал-Истибсор фимахталафа мин-ал-ахбор Шайхи Тӯсӣ 460ҳ.қ. Ҳудуди 5500 Ҳадисҳои фиқҳӣ
ал-Вофӣ Файзи Кошонӣ 1091ҳ.қ. Ҳудуди 50000 Дарбардорандаи ҳадисҳои кутуби арбаа бо ҳазфи такрориҳо ва шарҳи баъзе аз онҳо
Васоил-уш-шиа Шайх Ҳурри Омилӣ 1104ҳ.қ. 35850 Ҳадисҳои фиқҳии кутуби арбаа ва беш аз ҳафтод китоби ҳадисии дигар
Биҳор-ул-анвор Аллома Маҷлисӣ 1110ҳ.қ. Ҳудуди 85000 Ҷамъоварии аксари ривоятҳои маъсумин дар мавзуоти гуногун
Мустадрак-ул-васоил Мирзоҳусайни Нурӣ 1320ҳ.қ. 23514 Такмили ҳадисҳои фиқҳии китоби Васоил-уш-шиа
Сафинат-ул-биҳор Шайх Аббоси Қумӣ 1359ҳ.қ. 10 ҷилд Тартиб додани феҳристи мавзуӣ бар асоси тартиби алифбо барои китоби Биҳор-ул-анвор
Ҷомеъ аҳодис-иш-шиа Оятуллоҳ Буруҷердӣ 1380ҳ.қ. 48342 Гирдоварӣ ва боббандии ҳадисҳои фиқҳии шиа
Мустадраки Сафинат-ул-биҳор Шайх Алии Намозӣ 1405ҳ.қ. 10 ҷилд Такмили Сафинат-ул-биҳор
ал-Ҳаёт Муҳаммадризо Ҳакимии Хуросонӣ 1443ҳ.қ. 12 ҷилд 40 фасл дар мавзуъҳои гуногуни фикрӣ-амалӣ
Мизон-ул-ҳикма Муҳаммадии Райшаҳрӣ 1443ҳ.қ. 23030 564 унвони ғайрифиқҳӣ


Ҷусторҳои вобаста

Эзоҳ

  1. ↑ Обидии Шоҳрӯдӣ, «Нақд ва таҳқиқе дар заминаи шуруҳи Кофӣ», саҳ.108
  2. ↑ Обидии Шоҳрӯдӣ, «Нақд ва таҳқиқе дар заминаи шуруҳи Кофӣ», саҳ.109
  3. ↑ Обидии Шоҳрӯдӣ, «Нақд ва таҳқиқе дар заминаи шуруҳи Кофӣ», саҳ.108
  4. ↑ Маъмурӣ, «Заминаҳои таърихии китоби Кофӣ», саҳ.44
  5. ↑ Уторидӣ, «Муҳаммад ибни Яъқуби Кулайнӣ», саҳ.150
  6. ↑ Уторидӣ, «Муҳаммад ибни Яъқуби Кулайнӣ», саҳ.162
  7. ↑ Уторидӣ, «Муҳаммад ибни Яъқуби Кулайнӣ», саҳ.162
  8. ↑ Аёзӣ, Кофипажӯҳӣ, 1387ҳ.ш., саҳ.9
  9. ↑ Шайхи Муфид, Тасҳеҳи эътиқодот-ил-имомия, 1414ҳ.қ., саҳ.70
  10. ↑ Шаҳиди Аввал, Иҷозаи нақли ҳадис, ба нақл аз: Маҷлисӣ, Биҳор-ул-анвор, 1403ҳ.қ., ҷ.106, саҳ.190
  11. ↑ Муҳаққиқи Каракӣ, Иҷозаи нақли ҳадис, ба нақл аз: Маҷлисӣ, Биҳор-ул-анвор, 1403ҳ.қ., ҷ.105, саҳ.63
  12. ↑ Шаҳиди Сонӣ, Иҷозаи нақли ҳадис, ба нақл аз: Маҷлисӣ, Биҳор-ул-анвор, 1403ҳ.қ., ҷ.105, саҳ.141
  13. ↑ Маҷлисӣ, Миръот-ул-уқул, 1363ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.3
  14. ↑ Астарободӣ, ал-Фавоид-ул-мадания, 1424ҳ.қ., саҳ.520
  15. ↑ Оқобузурги Теҳронӣ, аз-Зариъа, 1408ҳ.қ., ҷ.17, саҳ.245
  16. ↑ Шаъронӣ, «Тақдиматун ли-л-муҳашшо», саҳифаи "з"
  17. ↑ Аёзӣ, Кофипажӯҳӣ, 1387ҳ.ш., саҳ.9
  18. ↑ Маъмурӣ, «Заминаҳои таърихии китоби Кофӣ», саҳ.40
  19. ↑ Маъмурӣ, «Заминаҳои таърихии китоби Кофӣ», саҳ.38
  20. ↑ Маъмурӣ, «Заминаҳои таърихии китоби Кофӣ», саҳ.38
  21. ↑ Маъмурӣ, «Заминаҳои таърихии китоби Кофӣ», саҳ.38
  22. ↑ Маъмурӣ, «Заминаҳои таърихии китоби Кофӣ», саҳ.38
  23. ↑ Маъмурӣ, «Заминаҳои таърихии китоби Кофӣ», саҳ.38
  24. ↑ Баҳрулулум, ал-Фавоид-ур-риҷолия, 1363ҳ.ш., ҷ.3, саҳ.325
  25. ↑ Уторидӣ, «Муҳаммад ибни Яъқуби Кулайнӣ», саҳ.150
  26. ↑ Кулайнӣ, ал-Кофӣ, 1363ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.5
  27. ↑ Уторидӣ, «Муҳаммад ибни Яъқуби Кулайнӣ», саҳ.161
  28. ↑ Ал-Ғаффор, ал-Кулайнӣ ва-л-Кофӣ, 1416ҳ.қ., саҳ.401
  29. ↑ Ал-Ғаффор, ал-Кулайнӣ ва-л-Кофӣ, 1416ҳ.қ., саҳ.401
  30. ↑ Шубайрии Занҷонӣ, «Пажӯҳише ҷадид дар китоби Кофӣ», саҳ.341
  31. ↑ Ал-Ғаффор, ал-Кулайнӣ ва-л-Кофӣ, 1416ҳ.қ., саҳ.397
  32. ↑ Ал-Ғаффор, ал-Кулайнӣ ва-л-Кофӣ, 1416ҳ.қ., саҳ.397
  33. ↑ Ал-Ғаффор, ал-Кулайнӣ ва-л-Кофӣ, 1416ҳ.қ., саҳ.392
  34. ↑ Маҷлисӣ, Миръот-ул-уқул, 1363ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.22
  35. ↑ Нурӣ, Мустадрак-ул-васоил, 1408ҳ.қ., ҷ.19, бахши аввал, саҳ.39
  36. ↑ Лутфӣ, «Равиши Шайхи Кулайнӣ дар табақабандии ривоёти Кофӣ», саҳ.161
  37. ↑ Шубайрии Занҷонӣ, «Пажӯҳише ҷадид дар китоби Кофӣ», саҳ.285
  38. ↑ Лутфӣ, «Равиши Шайхи Кулайнӣ дар табақабандии ривоёти Кофӣ», саҳ.163
  39. ↑ Лутфӣ, «Равиши Шайхи Кулайнӣ дар табақабандии ривоёти Кофӣ», саҳ.168
  40. ↑ Лутфӣ, «Равиши Шайхи Кулайнӣ дар табақабандии ривоёти Кофӣ», саҳ.163
  41. ↑ Шубайрии Занҷонӣ, «Пажӯҳише ҷадид дар китоби Кофӣ», саҳ.297
  42. ↑ Шубайрии Занҷонӣ, «Пажӯҳише ҷадид дар китоби Кофӣ», саҳ.286
  43. ↑ Мадании Биҷистонӣ, Фарҳанги кутуби ҳадисии шиа, 1385ҳ.ш., саҳ.272
  44. ↑ Раҳмонситоиш, «Кофӣ», саҳ.476
  45. ↑ Мадании Биҷистонӣ, Фарҳанги кутуби ҳадисии шиа, 1385ҳ.ш., саҳ.274-275
  46. ↑ Даҳқони Мангабодӣ, «Кулайнӣ ва китоби ал-Кофӣ», саҳ.461
  47. ↑ Мудиршоначӣ, «Кофӣ», саҳ.483
  48. ↑ Мудиршоначӣ, «Кофӣ», саҳ.483
  49. ↑ Афандӣ, Риёз-ул-уламо, Матбаат-ул-хайём, ҷ.2, саҳ.261
  50. ↑ Наҷошӣ, Риҷоли Наҷошӣ, 1416ҳ.қ., саҳ.377; Тӯсӣ, ал-Феҳрист, 1417ҳ.қ., саҳ.210
  51. ↑ Мустафавӣ, Тарҷумаи усули Кофӣ, 1369ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.10
  52. ↑ Кулайнӣ, ал-Кофӣ, 1363ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.89; Маъмурӣ, «Заминаҳои таърихии китоби Кофӣ», саҳ.33
  53. ↑ Мустафавӣ, Тарҷумаи усули Кофӣ, 1369ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.10
  54. ↑ Ҳабиб ал-Амидӣ, «Маъа-л-Кулайнӣ ва китобиҳ-ил-Кофӣ», саҳ.128
  55. ↑ Ҳабиб ал-Амидӣ, «Маъа-л-Кулайнӣ ва китобиҳ-ил-Кофӣ», саҳ.127
  56. ↑ Ҳабиб ал-Амидӣ, «Маъа-л-Кулайнӣ ва китобиҳ-ил-Кофӣ», саҳ.127-128
  57. ↑ Маъмурӣ, «Заминаҳои таърихии китоби Кофӣ», саҳ.39
  58. ↑ Маъмурӣ, «Заминаҳои таърихии китоби Кофӣ», саҳ.39
  59. ↑ Ҳуҷҷат, «Кулайнӣ ва Кофӣ», саҳ.394
  60. ↑ Ҳуҷҷат, «Кулайнӣ ва Кофӣ», саҳ.396
  61. ↑ Ҳуҷҷат, «Кулайнӣ ва Кофӣ», саҳ.397
  62. ↑ Ҳуҷҷат, «Кулайнӣ ва Кофӣ», саҳ.398
  63. ↑ Хӯӣ, Муъҷами риҷол-ил-ҳадис, 1413ҳ.қ., ҷ.1, саҳ.83-84
  64. ↑ Ҳабиб ал-Амидӣ, «Маъа-л-Кулайнӣ ва китобиҳ-ил-Кофӣ», саҳ.128
  65. ↑ Ҳабиб ал-Амидӣ, «Маъа-л-Кулайнӣ ва китобиҳ-ил-Кофӣ», саҳ.128
  66. ↑ Ҳабиб ал-Амидӣ, «Маъа-л-Кулайнӣ ва китобиҳ-ил-Кофӣ», саҳ.118
  67. ↑ Ҳабиб ал-Амидӣ, «Маъа-л-Кулайнӣ ва китобиҳ-ил-Кофӣ», саҳ.118
  68. ↑ Ҳабиб ал-Амидӣ, «Маъа-л-Кулайнӣ ва китобиҳ-ил-Кофӣ», саҳ.118
  69. ↑ Ҳабиб ал-Амидӣ, «Маъа-л-Кулайнӣ ва китобиҳ-ил-Кофӣ», саҳ.121
  70. ↑ Қанбарӣ, Шинохтномаи Кулайнӣ ва ал-Кофӣ, 1387ҳ.ш., ҷ.3, саҳ.347-500
  71. ↑ Сайид ибни Товус, Кашф-ул-маҳаҷҷа, 1370ҳ.қ., саҳ.159
  72. ↑ Ҳуҷҷат, «Кулайнӣ ва Кофӣ», саҳ.409
  73. ↑ Ҳуҷҷат, «Кулайнӣ ва Кофӣ», саҳ.409
  74. ↑ Ҳуҷҷат, «Кулайнӣ ва Кофӣ», саҳ.409
  75. ↑ Шубайрии Занҷонӣ, «Пажӯҳише ҷадид дар китоби Кофӣ», саҳ.315
  76. ↑ Шубайрии Занҷонӣ, «Пажӯҳише ҷадид дар китоби Кофӣ», саҳ.316-317
  77. ↑ Шубайрии Занҷонӣ, «Пажӯҳише ҷадид дар китоби Кофӣ», саҳ.316
  78. ↑ Ҳусайнии Ҷалолӣ, «Китоб-ул-Кофӣ», саҳ.378
  79. ↑ Ҳусайнии Ҷалолӣ, «Китоб-ул-Кофӣ», саҳ.378
  80. ↑ Ал-Ғаффор, ал-Кулайнӣ ва-л-Кофӣ, 1416ҳ.қ., саҳ.431-436
  81. ↑ Шубайрии Занҷонӣ, «Лузуми арзёбии санадии ҳадисҳои Кофӣ», саҳ.318
  82. ↑ Шубайрии Занҷонӣ, «Пажӯҳише ҷадид дар китоби Кофӣ», саҳ.314-315
  83. ↑ Шубайрии Занҷонӣ, «Пажӯҳише ҷадид дар китоби Кофӣ», саҳ.321-335
  84. ↑ Аёзӣ, Кофипажӯҳӣ, 1387ҳ.ш., саҳ.10
  85. ↑ Маориф, «Муҳаммад ибни Яъқуби Кулайнӣ ва китоби Кофӣ», саҳ.426
  86. ↑ Маориф, «Муҳаммад ибни Яъқуби Кулайнӣ ва китоби Кофӣ», саҳ.427
  87. ↑ Аёзӣ, Кофипажӯҳӣ, 1387ҳ.ш., саҳ.9
  88. ↑ Маориф, «Муҳаммад ибни Яъқуби Кулайнӣ ва китоби Кофӣ», саҳ.426
  89. ↑ Шубайрии Занҷонӣ, Ҷуръае аз дарё, 1392ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.173-174
  90. ↑ Ғаравӣ Ноинӣ, «Занони ровӣ дар ал-Кофӣ», саҳ.135
  91. ↑ Қурбонӣ, «Китоби Кофии сиқатулислом Кулайнӣ», саҳ.62
  92. ↑ Шубайрии Занҷонӣ, «Пажӯҳише ҷадид дар китоби Кофӣ», саҳ.287
  93. ↑ Шубайрии Занҷонӣ, «Пажӯҳише ҷадид дар китоби Кофӣ», саҳ.287
  94. ↑ Нурӣ, Мустадрак-ул-васоил, 1408ҳ.қ., ҷ.21, саҳ.463-480
  95. ↑ Шубайрии Занҷонӣ, «Пажӯҳише ҷадид дар китоби Кофӣ», саҳ.288
  96. ↑ Шубайрии Занҷонӣ, «Пажӯҳише ҷадид дар китоби Кофӣ», саҳ.292
  97. ↑ Шубайрии Занҷонӣ, «Пажӯҳише ҷадид дар китоби Кофӣ», саҳ.295
  98. ↑ Шубайрии Занҷонӣ, «Пажӯҳише ҷадид дар китоби Кофӣ», саҳ.292
  99. ↑ Шубайрии Занҷонӣ, «Пажӯҳише ҷадид дар китоби Кофӣ», саҳ.287
  100. ↑ Шубайрии Занҷонӣ, «Пажӯҳише ҷадид дар китоби Кофӣ», саҳ.288
  101. ↑ Шубайрии Занҷонӣ, «Пажӯҳише ҷадид дар китоби Кофӣ», саҳ.290-291
  102. ↑ Ҳуҷҷат, «Кулайнӣ ва Кофӣ», саҳ.416
  103. ↑ Ал-Ҳусайнӣ, Диросот фи-л-ҳадис ва-л-муҳаддисин, 1398ҳ.қ., саҳ.192-201
  104. ↑ Ал-Ҳусайнӣ, Диросот фи-л-ҳадис ва-л-муҳаддисин, 1398ҳ.қ., саҳ.192
  105. ↑ Беҳбудӣ, Саҳеҳ-ул-Кофӣ, 1425ҳ.қ., ҷ.1, саҳифаи Ҷ
  106. ↑ Беҳбудӣ, Саҳеҳ-ул-Кофӣ, 1425ҳ.қ., ҷ.3, саҳ.408
  107. ↑ Беҳбудӣ, Саҳеҳ-ул-Кофӣ, 1425ҳ.қ., ҷ.1, саҳифаи Ҷ
  108. ↑ Беҳбудӣ, «Охирин калом дар арсаи ривоят ва дирояти ҳадис», саҳ.29-30
  109. ↑ Субҳонӣ, «Пасдорӣ аз арсаи ривоят ва дирояти ҳадис», саҳ.35
  110. ↑ Субҳонӣ, «Пасдорӣ аз арсаи ривоят ва дирояти ҳадис», саҳ.34
  111. ↑ Шубайрии Занҷонӣ, «Нигоҳе ба гуфтугӯи дар арсаи ривоят ва дирояти ҳадис», саҳ.12-17
  112. ↑ Ҷовидон, «Бори дигар дар арсаи ривоят ва дирояти ҳадис», саҳ.36-39
  113. ↑ Файзи Кошонӣ, Тафсир-ус-софӣ, 1415ҳ.қ., ҷ.1, саҳ.52
  114. ↑ Файзи Кошонӣ, Тафсир-ус-софӣ, 1415ҳ.қ., ҷ.1, саҳ.52
  115. ↑ Муаддаб ва Ҳаддодиён, «Баррасии далолии ривоёти таҳрифнамо дар китоби Кофӣ», саҳ.30
  116. ↑ Шубайрии Занҷонӣ, «Пажӯҳише ҷадид дар китоби Кофӣ», саҳ.336
  117. ↑ Муаддаб ва Ҳаддодиён, «Баррасии далолии ривоёти таҳрифнамо дар китоби Кофӣ», саҳ.33
  118. ↑ Муаддаб ва Ҳаддодиён, «Баррасии далолии ривоёти таҳрифнамо дар китоби Кофӣ», саҳ.37
  119. ↑ Шубайрии Занҷонӣ, «Пажӯҳише ҷадид дар китоби Кофӣ», саҳ.339
  120. ↑ Ҳуҷҷат, «Кулайнӣ ва Кофӣ», саҳ.412
  121. ↑ Ал-Ғаффор, ал-Кулайнӣ ва-л-Кофӣ, 1416ҳ.қ., саҳ.463
  122. ↑ Ҳуҷҷат, «Кулайнӣ ва Кофӣ», саҳ.412
  123. ↑ Ал-Ғаффор, ал-Кулайнӣ ва-л-Кофӣ, 1416ҳ.қ., саҳ.458
  124. ↑ Ал-Ғаффор, ал-Кулайнӣ ва-л-Кофӣ, 1416ҳ.қ., саҳ.458
  125. ↑ Шубайрии Занҷонӣ, «Пажӯҳише ҷадид дар китоби Кофӣ», саҳ.341
  126. ↑ Ал-Ғаффор, ал-Кулайнӣ ва-л-Кофӣ, 1416ҳ.қ., саҳ.463
  127. ↑ Уторидӣ, «Муҳаммад ибни Яъқуби Кулайнӣ», саҳ.164
  128. ↑ Уторидӣ, «Муҳаммад ибни Яъқуби Кулайнӣ», саҳ.165
  129. ↑ Маръашӣ Наҷафӣ ва Муттақӣ, Кулайнинома, 1387ҳ.ш., саҳ.289
  130. ↑ Ҳуҷҷат, «Кулайнӣ ва Кофӣ», саҳ.421
  131. ↑ Ал-Ғаффор, ал-Кулайнӣ ва-л-Кофӣ, 1416ҳ.қ., саҳ.464-466
  132. ↑ «کتاب الکافی (۱۶ جلدی) دارالحدیث، تجدید چاپ شد.» Пойгоҳи иттилоърасонии Ҳадиснет
  133. ↑ Қанбарӣ, Китобшиносии Кулайнӣ ва китоби ал-Кофӣ, 1387ҳ.ш., саҳ.25-114
  134. ↑ Қанбарӣ, Китобшиносии Кулайнӣ ва китоби ал-Кофӣ, 1387ҳ.ш., саҳ.25-26
  135. ↑ Конгресси байнулмилалии бузургдошти сиқатулислом Кулайнӣ, Гуфтугӯҳо ва гуфторҳо дар бораи Кулайнӣ ва ал-Кофӣ, 1389ҳ.ш., саҳ.375
  136. ↑ Қанбарӣ, Китобшиносии Кулайнӣ ва китоби ал-Кофӣ, 1388ҳ.ш., саҳ.87-102
  137. ↑ Конгресси байнулмилалии бузургдошти сиқатулислом Кулайнӣ, Гуфтугӯҳо ва гуфторҳо дар бораи Кулайнӣ ва ал-Кофӣ, 1389ҳ.ш., саҳ.376
  138. ↑ Конгресси байнулмилалии бузургдошти сиқатулислом Кулайнӣ, Гуфтугӯҳо ва гуфторҳо дар бораи Кулайнӣ ва ал-Кофӣ, 1389ҳ.ш., саҳ.377
  139. ↑ Конгресси байнулмилалии бузургдошти сиқатулислом Кулайнӣ, Гуфтугӯҳо ва гуфторҳо дар бораи Кулайнӣ ва ал-Кофӣ, 1389ҳ.ш., саҳ.378
  140. ↑ «ترجمه گزیده کافی», Хонаи китоб ва адабиёти Эрон
  141. ↑ «متن و ترجمه کتاب نفیس فروع کافی», Хонаи китоб ва адабиёти Эрон
  142. ↑ «بهشت کافی», Хонаи китоб ва адабиёти Эрон
  143. ↑ Оқобузурги Теҳронӣ, аз-Зариъа, 1408ҳ.қ., ҷ.13, саҳ.95 – 99
  144. ↑ Барои ошноии ҷомеъ бо шарҳҳо ва ҳошияҳои Кофӣ, Ниг.: Қанбарӣ, Китобшиносии Кулайнӣ ва китоби ал-Кофӣ, 1387ҳ.ш., саҳ.27-71; Аёзӣ, Кофипажӯҳӣ, 1387ҳ.ш., саҳ.13
  145. ↑ Қанбарӣ, Китобшиносии Кулайнӣ ва китоби ал-Кофӣ, 1387ҳ.ш., саҳ.22
  146. ↑ Маръашӣ Наҷафӣ ва Муттақӣ, Кулайнинома, 1387ҳ.ш
  147. ↑ Қанбарӣ, Китобшиносии Кулайнӣ ва китоби ал-Кофӣ, 1387ҳ.ш., саҳ.9
  148. ↑ Қанбарӣ, Китобшиносии Кулайнӣ ва китоби ал-Кофӣ, 1387ҳ.ш., саҳ.3
  149. ↑ Қанбарӣ, Китобшиносии Кулайнӣ ва китоби ал-Кофӣ, 1387ҳ.ш., саҳ.159-188
  150. ↑ Қанбарӣ, Китобшиносии Кулайнӣ ва китоби ал-Кофӣ, 1387ҳ.ш., саҳ.189-197
  151. ↑ Конгресси байнулмилалии бузургдошти сиқатулислом Кулайнӣ, Маҷмуаи мақолоти форсии Конгресси бузургдошти Кулайнӣ, 1387ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.6
  152. ↑ Конгресси байнулмилалии бузургдошти сиқатулислом Кулайнӣ, Маҷмуаи мақолоти форсии Конгресси бузургдошти Кулайнӣ, 1387ҳ.ш., ҷ.1, саҳ.6
  153. ↑ Қанбарӣ, Китобшиносии Кулайнӣ ва китоби ал-Кофӣ, 1387ҳ.ш., саҳ.121
  154. ↑ Қанбарӣ, Китобшиносии Кулайнӣ ва китоби ал-Кофӣ, 1387ҳ.ш., саҳ.119
  155. ↑ Қанбарӣ, Китобшиносии Кулайнӣ ва китоби ал-Кофӣ, 1387ҳ.ш., саҳ.124-125
  156. ↑ Қанбарӣ, Китобшиносии Кулайнӣ ва китоби ал-Кофӣ, 1387ҳ.ш., саҳ.126
  157. ↑ Конгресси байнулмилалии бузургдошти сиқатулислом Кулайнӣ, Гуфтугӯҳо ва гуфторҳо дар бораи Кулайнӣ ва ал-Кофӣ, 1389ҳ.ш., саҳ.1-2

Сарчашма

  • Аёзӣ, Сайид Муҳаммадалӣ, Кофипажӯҳӣ (гузориши паёмномаҳои марбут ба Кулайнӣ ва ал-Кофӣ), Дор-ул-ҳадис, 1387ҳ.ш.
  • Ал-Ғаффор, Абдуррасул, ал-Кулайнӣ ва-л-Кофӣ, Қум, Муассисат-ун-нашр-ил-исломӣ, 1416ҳ.қ.
  • Ал-Ҳусайнӣ, Ҳошими Маъруф, Диросот фи-л-ҳадис ва-л-муҳаддисин, Лубнон, Дор-ут-таоруф, 1398ҳ.қ.
  • Астарободӣ, Муҳаммадамин, ал-Фавоид-ул-мадания, Қум, Муассисат-ун-нашр-ил-исломӣ, 1424ҳ.қ.
  • Афандӣ, Абдуллоҳ ибни Исо, Риёз-ул-уламо ва ҳиёз-ул-фузало, Қум, Матбаат-ул-хайём, бетаърих.
  • Баҳрулулум, Сайид Муҳаммадмаҳдӣ, ал-Фавоид-ур-риҷолия, Теҳрон, Мактабат-ус-содиқ, 1363ҳ.ш.
  • Беҳбудӣ, Муҳаммадбоқир, «Охирин калом дар арсаи ривоят ва дирояти ҳадис», моҳномаи Кайҳони фарҳангӣ, №35, баҳмани 1365ҳ.ш.
  • Беҳбудӣ, Муҳаммадбоқир, Саҳеҳ-ул-Кофӣ, Теҳрон, Сано, 1425ҳ.қ.
  • Ғаравӣ Ноинӣ, Наҳла, «Занони ровӣ дар ал-Кофӣ», Маҷмуаи мақолоти форсии Конгресси бузургдошти сиқатулислом Кулайнӣ, ҷилди 3, Қум, Дор-ул-ҳадис, 1387ҳ.ш.
  • Даҳқони Мангабодӣ, Бамон Алӣ, «Кулайнӣ ва китоби ал-Кофӣ», Шинохтномаи Кулайнӣ ва ал-Кофӣ, ба кӯшиши Муҳаммад Қанбарӣ, ҷилди 1, Қум, Дор-ул-ҳадис, 1387ҳ.ш.
  • Конгресси байнулмилалии бузургдошти сиқатулислом Кулайнӣ, Маҷмуаи мақолоти форсии Конгресси бузургдошти Кулайнӣ, Қум, Дор-ул-ҳадис, 1387ҳ.ш.
  • Кулайнӣ, Муҳаммад ибни Яъқуб, ал-Кофӣ, Теҳрон, Дор-ул-кутуб-ил-исломия, 1363ҳ.ш.
  • Қанбарӣ, Муҳаммад, Китобшиносии Кулайнӣ ва китоби ал-Кофӣ, Қум, Дор-ул-ҳадис, 1387ҳ.ш.
  • Қанбарӣ, Муҳаммад, Шинохтномаи Кулайнӣ ва ал-Кофӣ, Қум, Дор-ул-ҳадис, 1387ҳ.ш.
  • Қурбонӣ, Зайн-ул-обидин, «Китоби Кофии сиқатулислом Кулайнӣ», Шинохтномаи Кулайнӣ ва ал-Кофӣ, ба кӯшиши Муҳаммад Қанбарӣ, ҷилди 2, Қум, Дор-ул-ҳадис, 1387ҳ.ш.
  • Лутфӣ, Сайид Маҳдӣ, «Равиши Шайхи Кулайнӣ дар табақабандии ривоёти Кофӣ», дуфаслномаи мутолиоти Қуръон ва ҳадис, шумораи 14, баҳор ва тобистони 1393ҳ.ш.
  • Мадании Биҷистонӣ, Сайид Маҳмуд, Фарҳанги кутуби ҳадисии шиа, Теҳрон, Амири Кабир, 1385ҳ.ш.
  • Маориф, Маҷид, «Муҳаммад ибни Яъқуби Кулайнӣ ва китоби Кофӣ», Шинохтномаи Кулайнӣ ва ал-Кофӣ, ба кӯшиши Муҳаммад Қанбарӣ, ҷилди 1, Қум, Дор-ул-ҳадис, 1387ҳ.ш.
  • Маръашӣ Наҷафӣ, Сайид Маҳмуд, ва Ҳусайн Муттақӣ, Кулайнинома, Қум, Китобхонаи Оятуллоҳ Маръашӣ Наҷафӣ, 1387ҳ.ш.
  • Маҷлисӣ, Муҳаммадбоқир, Биҳор-ул-анвор-ил-ҷомеъа лидурари ахбор-ил-аиммат-ил-атҳор, Байрут, Муассисат-ул-вафоъ, 1403ҳ.қ./1983 м.
  • Маҷлисӣ, Муҳаммадбоқир, Миръот-ул-уқул фи шарҳи ахбори Оли-р-расул, Теҳрон, Дор-ул-кутуб-ил-исломия, 1363ҳ.ш.
  • Маъмурӣ, Алӣ, «Заминаҳои таърихии китоби Кофӣ бо такя бар ҷанбаҳои каломӣ», Шинохтномаи Кулайнӣ ва ал-Кофӣ, ба кӯшиши Муҳаммад Қанбарӣ, ҷилди 3, Қум, Дор-ул-ҳадис, 1387ҳ.ш.
  • Муаддаб, Сайид Ризо, ва Абдурризо Ҳаддодиён, «Баррасии далолии ривоёти таҳрифнамо дар китоби Кофӣ», дуфаслномаи ҳадиспажӯҳӣ, №2, пайиз ва зимистони 1388ҳ.ш.
  • Мудиршоначӣ, Козим, «Кофӣ», Шинохтномаи Кулайнӣ ва ал-Кофӣ, ба кӯшиши Муҳаммад Қанбарӣ, ҷилди 1, Қум, Дор-ул-ҳадис, 1387ҳ.ш.
  • Мустафавӣ, Ҷавод, Тарҷумаи усули Кофӣ, Теҳрон, Китобфурӯшии илмия исломия, 1369ҳ.ш.
  • Наҷошӣ, Аҳмад ибни Алӣ, Риҷол ан-Наҷошӣ, Қум, Муассисат-ун-нашр-ил-исломӣ, 1416ҳ.қ.
  • Нурӣ, Ҳусайн ибни Муҳаммадтақӣ, Мустадрак-ул-васоил ва мустанбат-ул-масоил, Муассисату Ол-ил-байт алайҳимуссалом ли эҳё-ит-турос, Қум, 1408ҳ.қ.
  • Обидии Шоҳрӯдӣ, Алӣ, «Нақд ва таҳқиқе дар заминаи шуруҳи Кофӣ», Шинохтномаи Кулайнӣ ва ал-Кофӣ, ба кӯшиши Муҳаммад Қанбарӣ, ҷилди 2, Қум, Дор-ул-ҳадис, 1387ҳ.ш.
  • Оқобузурги Теҳронӣ, Муҳаммадмуҳсин, аз-Зариъа ило тасонифи-ш-шиа, Байрут, Дор-ул-азвоъ, 1403ҳ.қ.
  • Пойгоҳи иттилоърасонии Ҳадиснет, کتاب الکافی (۱۶ جلدی) دارالحدیث، تجدید چاپ شد. (Китоби ал-Кофӣ (16-ҷилда) Дор-ул-ҳадис, таҷдиди чоп шуд.), мурури хабар 17 ноябри 2025
  • Раҳмонситоиш, Муҳаммадкозим, «Кофӣ», Шинохтномаи Кулайнӣ ва ал-Кофӣ, ба кӯшиши Муҳаммад Қанбарӣ, ҷилди 1, Қум, Дор-ул-ҳадис, 1387ҳ.ш.
  • Сайид ибни Товус, Алӣ ибни Мусо, Кашф-ул-маҳаҷҷа лисамрат-ил-муҳаҷҷа, Наҷаф, ал-Матбаат-ул-ҳайдария, 1370ҳ.қ.
  • Субҳонӣ, Ҷаъфар, «Пасдорӣ аз арсаи ривоят ва дирояти ҳадис», моҳномаи Кайҳони фарҳангӣ, №33, озари 1365ҳ.ш.
  • Тӯсӣ, Муҳаммад ибни Ҳасан, ал-Феҳрист, таҳқиқи Ҷаводи Қаюмӣ, бемакон, Нашр-ул-фиқоҳа, 1417ҳ.қ.
  • Уторидӣ, Азизуллоҳ, «Муҳаммад ибни Яъқуби Кулайнӣ», Шинохтномаи Кулайнӣ ва ал-Кофӣ, ба кӯшиши Муҳаммад Қанбарӣ, ҷилди 1, Қум, Дор-ул-ҳадис, 1387ҳ.ш.
  • Хӯӣ, Абулқосим, Муъҷами риҷол-ил-ҳадис, бемакон, беном, 1413ҳ.қ.
  • Ҳабиб ал-Амидӣ, Сайид Сомир Ҳошим, «Маъа-л-Кулайнӣ ва китобиҳ-ил-Кофӣ», Шинохтномаи Кулайнӣ ва ал-Кофӣ, ба кӯшиши Муҳаммад Қанбарӣ, ҷилди 1, Қум, Дор-ул-ҳадис, 1387ҳ.ш.
  • Ҳусайнии Ҷалолӣ, Муҳаммадҳусайн, «Китоб-ул-Кофӣ», Шинохтномаи Кулайнӣ ва ал-Кофӣ, ба кӯшиши Муҳаммад Қанбарӣ, ҷилди 1, Қум, Дор-ул-ҳадис, 1387ҳ.ш.
  • Ҳуҷҷат, Ҳодӣ, «Кулайнӣ ва Кофӣ», Шинохтномаи Кулайнӣ ва ал-Кофӣ, ба кӯшиши Муҳаммад Қанбарӣ, ҷилди 1, Қум, Дор-ул-ҳадис, 1387ҳ.ш.
  • Ҷовидон, Муҳаммад, «Бори дигар дар арсаи ривоят ва дирояти ҳадис», моҳномаи Кайҳони фарҳангӣ, №34, дайи 1365ҳ.ш.
  • Шайхи Муфид, Муҳаммад ибни Нуъмон, Тасҳеҳи эътиқодот-ил-имомия, Байрут, Дор-ул-муфид, 1414ҳ.қ.
  • Шаъронӣ, Абулҳасан, «Тақдиматун ли-л-муҳашшо», ал-Кофӣ: Ал-усул ва-р-равза, ҳамроҳ бо шарҳи Мулло Солеҳи Мозандаронӣ, Теҳрон, Нашри исломия, 1342ҳ.ш.
  • Шубайрии Занҷонӣ, Сайид Мусо, Ҷуръае аз дарё, ҷ.1, Қум, Муассисаи китобшиносии шиа, 1392ҳ.ш.
  • Шубайрии Занҷонӣ, Сайид Муҳаммадҷавод, «Лузуми арзёбии санадии ҳадисҳои Кофӣ», Шинохтномаи Кулайнӣ ва ал-Кофӣ, ба кӯшиши Муҳаммад Қанбарӣ, ҷилди 3, Қум, Дор-ул-ҳадис, 1387ҳ.ш.
  • Шубайрии Занҷонӣ, Сайид Муҳаммадҷавод, «Нигоҳе ба гуфтугӯи дар арсаи ривоят ва дирояти ҳадис», моҳномаи Кайҳони фарҳангӣ, №34, дайи 1365ҳ.ш.
  • Шубайрии Занҷонӣ, Сайид Муҳаммадҷавод, «Пажӯҳише ҷадид дар китоби Кофӣ», Шинохтномаи Кулайнӣ ва ал-Кофӣ, ба кӯшиши Муҳаммад Қанбарӣ, ҷилди 1, Қум, Дор-ул-ҳадис, 1387ҳ.ш.
  • «کتاب الکافی (۱۶ جلدی) دارالحدیث، تجدید چاپ شد.» («Китоби ал-Кофӣ (16-ҷилда) Дор-ул-ҳадис, таҷдиди чоп шуд.»), Пойгоҳи иттилоърасонии ҳадиснет, санаи боздид: 7 феврали 2026
  • «بهشت کافی» («Биҳишти Кофӣ»), Хонаи китоб ва адабиёти Эрон, санаи боздид: 7 феврали 2026
  • «متن و ترجمه کتاب نفیس فروع کافی» («Матн ва тарҷумаи китоби нафиси Фуруъи Кофӣ»), Хонаи китоб ва адабиёти Эрон, санаи боздид: 7 феврали 2026
  • «ترجمه گزیده کافی» («Тарҷумаи гузидаи Кофӣ»), Хонаи китоб ва адабиёти Эрон, 7 феврали 2026
Баргирифта аз "https://tg.wikishia.net/w/index.php?title=Ал-Кофӣ_(китоб)&oldid=36241"